O‘QUVCHILARDA RASMIY HUJJATLAR BILAN ISHLASH KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH: ARIZA HUJJAT TURI MISOLIDA

Аннотация

Ushbu maqolada rasmiy hujjatlar bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Unda rasmiy hujjatlarning mohiyati, ularning uslubiy xususiyatlari, asosiy turlari, tuzilishi hamda til me’yorlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shu bilan birga, rasmiy hujjatlar bilan ishlash kompetensiyasini shakllantirish bo‘yicha fikrlar ilgari surilib, talabalarda kasbiy-kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish zarurligi asoslab beriladi. Bugungi axborotlashgan va huquqiy ong kuchayib borayotgan jamiyatda rasmiy hujjatlar bilan ishlay olish har bir fuqaro, ayniqsa talaba va pedagoglar uchun muhim ko‘nikmadir. Oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini kasbiy va huquqiy savodxonlik asosida yo‘lga qo‘yish uchun rasmiy hujjatlar bilan ishlash madaniyatini shakllantirish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Talabalarga yozma nutq madaniyatini o‘rgatishda rasmiy hujjatlar tili, tuzilishi, uslub xususiyatlari asosida yondashish o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi. Rasmiy hujjatlar – bu davlat organlari, idoralar, tashkilot va muassasalar o‘rtasida rasmiy aloqalarni tartibga soluvchi yozma hujjatlardir. Ular ma’lum tartibda tuziladi va davlat ishlarini yuritishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Rasmiy ish uslubi davlat va ma’muriy munosabatlarni aks ettirishga mo‘ljallangan bo‘lib, odatda yozma shaklda ifodalanadi. Rasmiy hujjatlarning asosiy maqsadi ikki yoki undan ortiq tomon o‘rtasidagi munosabatlar va shart- sharoitlarni rasmiylashtirish, ma’lumotlarni aniq, to‘liq hamda ixcham tarzda uzatishdan iborat. Shuning uchun rasmiy hujjatlar matni aniq, ravshan va lo‘nda bo‘lishi, undagi faktlar faqat zaruriy ma’lumotlardan iborat bo‘lishi lozim. Rasmiy hujjatlar guruhi quyidagi asosiy turlarni o‘z ichiga oladi: ariza (iltimosnoma), buyruq (farmoyish xati), xizmat xati, bayonnoma (majlis protokoli), dalolatnoma (holatni tasdiqlovchi hujjat), tavsiyanoma (shaxsni tavsiya etuvchi hujjat), akt (ish yoki hodisa bayonnomasi), ma’lumotnoma, tushuntirish xati, hisobot, reja va axborotnoma kabilar. Masalan, ariza – muayyan masalani ko‘rib chiqish uchun mas’ul shaxs yoki muassasaga yozilgan iltimosnoma, shikoyat yoki taklif xatidir. Buyruq va farmoyishlar tashkilot faoliyatini boshqarish bo‘yicha rahbar tomonidan beriladigan yozma ko‘rsatmalar bo‘lsa, hisobotlar tashkilot faoliyatini belgilangan muddat va shaklda qayd etib boruvchi hujjatlardir. Har bir rasmiy hujjat o‘ziga xos tarkibiy qismlarga ega. Umuman olganda, rasmiy hujjatlarda kirish (asoslovchi) qismi, asosiy (farmoyish) qismi va xulosa qismidan foydalaniladi. Masalan, buyruq hujjat turining kirish qismida buyruqning sababi va maqsadi ko‘rsatiladi, asoslovchi hujjat yoki qonun nomi, raqami va sanasi keltiriladi; asosiy (farmoyish) qismida esa rahbar belgigan topshiriq yoki buyrug‘ning bandlari aniq bayon qilinadi. Agar asoslash talab qilinmasa, buyruq bevosita farmoyish bandlari bilan boshlanishi ham mumkin. Rasmiy hujjatlar yozish va tahlil qilish ko‘nikmalarini egallash kompetensiyasi pedagogik muhitda alohida ahamiyat kasb etadi. Bu kompetensiya matnni qay tarzda tuzishni, qaysi til va uslub elementlaridan foydalanishni hamda hujjat talablari va normativlariga rioya qilishni o‘z ichiga oladi. Talaba rasmiy hujjatlarni o‘qib o‘rganish orqali nafaqat grammatik va leksik 94 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si jihatdan, balki hujjat tuzish me’yorlari va mantiqiga ham ega bo‘ladi. Jumladan, she’riy yoki og‘zaki nutqdan farqli o‘laroq, rasmiy hujjatlarda aytilayotgan har bir fikr aniq tasdiqlanishi, va’zmi-va’z, ma’lumotlar mukammal va maqsadga muvofiq berilishi lozim. Shunday qilib, talabalar rasmiy ish yuritishning kasbiy-kommunikativ ko‘nikmalarini shakllantiradilar. Kompetensiyani rivojlantirishda ham hujjatshunoslik bo‘yicha nazariy bilimlar, ham amaliy ko‘nikmalar o‘rganiladi. Misol uchun, o‘quvchilarga turli vaziyatlar uchun hujjat tayyorlash topshiriqlari (ariza yozish, buyruq loyihasi tuzish, majlis bayonnomasini yozish va h.k.) berish orqali ularning nazariy bilimlari amalda sinovdan o‘tkaziladi. Shu bilan birga, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, masalan, hujjatlarni elektron shaklda tayyorlash va rasmiy elektron hujjat aylanishini o‘rgatish ham zamon talabidir. O‘quvchilarga rasmiy hujjatlarni o‘rgatishda interfaol va bosqichma-bosqich yondashuv qo‘llanilishi samarali. Interfaol usullar (guruhlarda muhokama, rolli o‘yin, muammoli vaziyatlar yechimi) o‘quvchilarni faol ishtirokiga undaydi va ularning amaliy ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Masalan, guruhlarga turli hujjat vazifalarini berib, bir guruh xat matnini yozsa, ikkinchi guruh uni tahrirlash mumkin. Shuningdek, bosqichma-bosqich o‘rgatish usuli ham muhim: birinchi bosqichda nazariy bilimlar va hujjat namunalarini tahlil qilish, keyin bosqichda o‘zgartirish uchun kichik bo‘laklarni tuzish, so‘ngra yakuniy matn ustida ishlash. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilar ishini baholab, tahlil qilib, xatolarini ko‘rsatishi