TALABALARDA REFLEKSIV QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

ushbu maqola talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlarini o‘rganadi. Refleksiv qobiliyatlar talabalarning o‘z-o‘zini anglash, o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish va o‘rganish jarayonida o‘zgarishlarni kuzatish imkonini beradi. Maqolada refleksivlikning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, uning o‘zaro munosabatlar va ijodiy fikrlash bilan bog‘liqligi, shuningdek, talabalarning refleksiv qobiliyatlarini rivojlantirish uchun samarali pedagogik usullar va strategiyalar muhokama qilinadi. Natijada, talabalarning o‘z-o‘zini baholash, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal etish qobiliyatlari ortadi, bu esa ularning akademik va shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Kalit so'zlar: refleksiv qobiliyatlar, talabalar, pedagogik xususiyatlar, psixologik xususiyatlar, o‘z-o‘zini anglash, ta’lim jarayoni, tanqidiy fikrlash, ijodiy fikrlash, o‘z-o‘zini baholash, pedagogik usullar, rivojlanish, akademik muvaffaqiyat. Respublikamizda so‘nggi-yillarida «Inson qadri uchun» tamoyili asosida xalqimizning farovonligini yanada oshirish, inson huquqlari va manfaatlarini ta’minlash hamda faol fuqarolik jamiyati shakllantirilishiga qaratilgan islohotlarning ustuvor yo‘nalishlari belgilanib, zarur huquqiy-me’yoriy asoslari yaratildi: «Yoshlarni vatanparvarlik, fuqarolik tuyg‘usi, bag‘rikenglik, qonunlarga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida zararli, ta’sirlar va oqimlarga qarshi tura oladigan, hayotga bo‘lgan qat’iy ishonch va qarashlarga ega shaxs sifatida tarbiyalash»3 vazifalariga asoslanib, shaxsda refleksivlik xususiyatini rivojlantirish hamda takomillashtirish yuzasidan ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan yangicha nazariy yechimlarni topish uchun mustahkam asos yaratilgan. Talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish, zamonaviy taʼlim tizimining muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Refleksiya, shaxsning o‘z tajribalari, fikrlari, hissiyotlari va xatti- harakatlarini tahlil qilish, ular bilan ishlash orqali o‘zini anglash va o‘zgartirish jarayonidir. Pedagogik-psixologik nuqtai nazardan, refleksiya talabaning o‘z-o‘zini anglashiga, shuningdek, uning o‘quv jarayoniga faol munosabatini rivojlantirishga yordam beradi hamda alabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari ham muhim ahamiyatga ega, chunki bu qobiliyatlar o‘z-o‘zini anglash, o‘zgarishlarni kuzatish va o‘rganish jarayonida samarali natijalarga erishish uchun zarur. Quyida ushbu xususiyatlarning asosiy jihatlari keltirilgan: 1. Refleksivlikning ta’lim jarayonidagi roli Refleksivlik talabalarga o‘z o‘rganish jarayonlarini tahlil qilish va baholash imkonini beradi. Bu jarayonda talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini aniqlab, ularni rivojlantirish uchun zarur strategiyalarni belgilashadi. Refleksivlik orqali talabalar o‘z xatti-harakatlarini va natijalarini baholashni o‘rganadilar. 2. O‘z-o‘zini anglash 133 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Refleksiv qobiliyatlar talabalarni o‘zlarini anglashga, o‘z kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, shaxsiy rivojlanishga, maqsadlarni belgilashga va ularga erishishga imkon yaratadi. Refleksiya o‘z-o‘zini anglash jarayonini maqsadga muvofiq va anglangan bo‘lishiga hamda o‘z-o‘zini anglash xulq-atvorda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining komponentlari bilan interkorrelyatsion bog‘lanishlarga ega bo‘lishiga yordam beradi. Bu esa tadqiqotda talabalardagi ustuvor faoliyat uslubining refleksiv xususiyatlarni rivojlanishiga ta’siri natijasida faollik boshqalar bilan muloqot, tahlilchi autorefleksiya, nazariyotchi autorefleksiya, o‘z-o‘zini boshqarish, pragmatik tip sotsiorefleksiya bilan integrativ namoyon bo‘lishi tufayli o‘z-o‘zini anglash xulqatvorda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining komponentlari bilan interkorrelyatsion bog‘lanishlarga ega ekanligini isbotlashga xizmat qilgan. Demak, shaxs shakllanishi o‘ziga xos taraqqiyot bosqichiga ega. Ayniqsa, shaxsning o‘zini o‘zi anglash, o‘zini o‘zi nazorat qilish, operativ o‘z-o‘zini boshqarishni modellashtirish, o‘zini o‘zi tarbiyalashi refleksiv jarayonlarning rivojlanishi bilan tavsiflanadi. 3. Tanqidiy fikrlash Refleksiv qobiliyatlar tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Talabalar muammolarni tahlil qilish, alternativ yechimlarni ko‘rib chiqish va eng samarali variantni tanlashda ko‘proq ishtirok etadilar. Bu jarayon ularning fikrlash qobiliyatlarini kengaytiradi. 4. Ijodiy fikrlash Refleksivlik ijodiy fikrlash jarayonini rag‘batlantiradi. Talabalar yangi g‘oyalar va yechimlarni ishlab chiqishda yanada ijodiy yondashuvlarga ega bo‘lishadi. Ular o‘z fikrlarini ifodalashda va yangi yondashuvlarni sinab ko‘rishda ishtirok etadilar. 5. O‘z-o‘zini baholash Refleksiv qobiliyatlar talabalarni o‘z faoliyatini baholashga undaydi. Ular o‘z muvaffaqiyatlarini va kamchiliklarini tahlil qilib, kelajakda qanday yaxshilanishlar kiritish mumkinligini aniqlaydilar. 6. Pedagogik usullar va strategiyala