UMURTQASIZ(INVERTEBRATA) HAYVONLAR XILLMA –XILLIGI TURLI MUHIT SHAROITDA MOSLANISHI

Аннотация

этот тезис охватывал разнообразие неволтенов, их отличительные особенности, различные условия жизни и последствия факторов, связанных с ними. Annotation: This thesis has covered the diversity of non-voltains, their distinctive features, different living conditions, and the effects of abidty factors against them. Kalit so`zlar: umurqasizlar (Invertebrata), parazitlar, ko`p hujayralilar, bir hujayralilar, yashash muhiti, to`qima, organ, organism. Ключевые слова: одноразовые паразиты, большие клетки, отдельные клетки, среда обитания, тексты, тела, организм. Keywords: Unity-parasites, large cells, single cells, habitats, textuals, bodies, organism. Umurtqasiz hayvonlar umurtqa pog‘onasi bo‘lmasligi bilan bir qatorda yumshoq tanaga ega, chunki ularda qo‘llab-quvvatlash uchun ichki skelet mavjud emas. Umurtqasiz hayvonlar xillma –xilligi ularni bir hujayrali va ko`p hujayralilarga ajratish orqali ko`rishimiz mumkin.Bir hujayratilar mustaqil hayot kechiradigan organizmlar bo‘lib, ular modda almashinish, harakatlanish, ta‘sirlanish, ko‘payish va tirik organizmlar uchun xos bo‘lgan boshqa barcha xususiyatlarga ega. Bunday funksiyalarni hujayradagi maxsus organoidlar bajaradi. Lekin bir hujayralilarning organoidlari hujayraning bir qismi bo‘lishi bilan ko‘p hujayralilar organlaridan farq qiladi. Ko`p hujayralilar tanasi ko`p sonli hujayralardan tashkil topgan. Hujayralar tuzilishi va fuksiyasiga binoan bir- biridan farq qiladi. Masalan muskul hujayrasi qisqarish xususiyatiga ega bo`lib, harakatlanish, nerv hujayralari ta’sirni sezish va unga javob berish vazifasini bajaradi. Ko`p hujayralilar tana tuzilishi kelib chiqishiga ko`ra o`xshash bo`lgan hujayralari birgalikda to`qimani, to`qimalar birgalikda organlarni hosil qiladi. Tuban ko`p hujayralilarda organlar rivojlanmagan. Kishilik jamiyatini ilk davirlaridayoq insonlar hayvonlar hayoti yashash tarzi, ozuqlanish bilan qiziqqanlar. Daslab, hayvonlar haqida yozma ma’lumot miloddan avvalgi V-IV asrlarda adabiyotlarda Yunon, Xitoy, Misr yozma manbalarida keltirilgan. Xitoylik tadqiqotchilar dunyodagi eng qadimiy ko‘p hujayrali organizmlarni aniqlashdi. Ularning yoshi 1,56 mlrd yilga teng deb baholangan. Tadqiqot Nature Communications jurnalida chop etildi. Toshga aylangan qoldiqlar Xitoyning Xebey viloyatida uglerod bilan boy bo‘lgan fitoleymlarda aniqlangan. Olimlarning ta'kidlashicha, tog‘li hududlardan birida mezoproterozoy davriga mansub cho‘kindi jins – argillit aniqlangan. Jinsdan olingan organik fragmentlar yaxshi saqlanib qolgan ko‘p hujayrali strukturalarni saqlaydi. Eng katta fragmentning uzunligi 30 sm 39 ni, eni 8 sm ni tashkil qilgan. Olimlarning aytishicha, ko‘p hujayrali hayotning uncha turfa bo‘lmagani mezoproterozoy dengizlarida kuzatilgan. Olimlarning ta'kidlashicha, ularning kashfiyotigacha ko‘p hujayrali hayotning qoldiqlari 600 mln yoshga teng deb baholagandi. Umurqasiz hayvonlar haqida gapirganda parazid hayvonlarga alohida to`xtalib o`tish kerak. Parazitizm (yun. parasitos — tekinxoʻr, hamtovoq, parazit va ismos —kasallik holati) — (biologiyada) oziklanish orqali bogʻlangan va oʻzaro moddalar almashinuviga asoslangan, genetik jihatdan turlicha boʻlgan organizmlarning tarixiy shakllangan assotsiatsiyasi. Parazitlarda bir organizm (parazit) ikkinchi organism (xoʻjayin) dan yashash muhiti va ozik, manbai sifatida foydalanadi: ikkala organism ham oʻzaro antagonistik munosabatda boʻladi. Bundan tashqari, parazit—xoʻjayin munosabatlari organizmda immunobiologik reaksiyalarni keltirib chiqaradi. Hayvonot dunyosining deyarli barcha tiplarida parazitlik bilan hayot kechiruvchi turlar mavjud.Baʼzi bir sinflar (soʻrgʻichlilar, tasmasimonlar), hatto tiplar (sporalilar, mikrosporidlar,tikanboshlilar) faqat parazit turlarni uz ichiga oladi. Boʻgʻimoyoqlilar tipida parazitlarhasharotlar va oʻrgimchaksimonlar sinfi vakillari orasida koʻp uchraydi. Umuman Yer yuzida mavjud boʻlgan hayvonlar turining 60—65 mingi (4—5%) parazit hayot kechiradi. "P." terminining kelib chiqishi Yunonistonda, Perikl davrida (miloddan avvalgi 5-asr) mavjud qonunga asosan, koʻzga koʻringan davlat arboblari keksalik yoshida davlat qaramogʻiga oʻtishgan. Ular uchun qurilgan maxsus pansionlar arasitariya, u yerda yashovchilar esa paraszitlar deb atalgan. Rim imperiyasi davrida parazit soʻzi oʻzgalar hisobiga yashovchi maʼnosini anglatib, hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Bu soʻz biol., veterinariya va tibbiyotda ham xuddi shu maʼnoda kirib kelgan boʻlib, boshqa organizm (xoʻjayin) toʻqimalari yoki hazm qilgan oziq moddalar bilan oziqlanadigan, uning ichki organlari yoki tana yuzasida vaqtincha yoki doimiy yashaydigan organizmni anglatadi. Rus olimi R. S Shulsning fikricha, P.ning 1- mezoni uning yashash joyi; 2- oziklanish usuli (metabolitik bogʻliqligi) va 3- xoʻjayin organizmiga patogen taʼsiridan iborat. I. I. Mechnikov parazitizmni boshqa organizmlar hisobiga yashovchi va oziqlanuvchi jonivorlardebtaʼriflagan. P. bilan bog`lik hodisalar odam va hayvonlarda ancha batafsil oʻrganilgan bo