KONKORDANS – LINGVISTIK TAHLIL VOSITASI SIFATIDA

Аннотация

This article explores the application of modern corpus linguistic methods in the chronological analysis of texts. It examines the role of corpus tools in identifying the temporal development of texts, tracking historical changes in linguistic units, and categorizing texts into chronological groups. The author conducts a chronological study of selected texts based on linguistic corpora and provides scientific interpretations grounded in empirical data. The research employs electronic corpus tools, automated analysis software, and statistical techniques to ensure accuracy and objectivity. Keywords: corpus linguistics, chronological analysis, linguistic unit, historical change, text structure, electronic corpus, automated analysis. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda korpus lingvistikasi usullarining qo‘llanilishi tahliliy va statistik asoslangan yondashuvni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Xususan, matnlarni xronologik nuqtai nazardan o‘rganish orqali til birliklarining vaqt mobaynidagi o‘zgarishlarini, ularning qo‘llanish chastotasi va kontekstual ko‘rinishlarini aniqroq baholash imkoniyati paydo bo‘lmoqda[1]. Xronologik tahlil til birliklarining tarixiy rivojlanishini kuzatish, davriy til o‘zgarishlarini aniqlash, matnlardagi semantik o‘zgarishlarni 93 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo sistemalashtirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi[2]. Ushbu yondashuv ayniqsa diaxron lingvistika, stilistika, matnshunoslik va tarixiy semantika sohalarida samarali qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, korpus asosida avtomatlashtirilgan vositalar yordamida katta hajmdagi matnlar ustida tahlil olib borish imkoniyati ilmiy izlanishlarda aniqlik va takrorlanuvchanlik tamoyillarini ta’minlaydi[3]. Zamonaviy elektron korpuslar (masalan, British National Corpus, Russian National Corpus, yoki O‘zbek tilining Milliy korpusi) xronologik parametrlar asosida matnlarni ajratish, so‘z va iboralar tarqalishini aniqlash, til birliklarining tarixiy kontekstini aniqlash imkonini beradi[4]. Matnlarning vaqt bo‘yicha strukturaviy va semantik o‘zgarishlarini tahlil qilish nafaqat til taraqqiyotini tushunishga, balki madaniy va ijtimoiy jarayonlarning tilga ta’sirini ham yoritishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolada korpus lingvistikasining xronologik tahlilga oid metodlari tahlil qilinib, tanlangan matnlar misolida amaliy tahlil natijalari taqdim etiladi. Ushbu yondashuv asosida til birliklarining tarixiy dinamikasi, ularning matnlardagi tarqalishi va o‘zgarish tendensiyalari ochib beriladi. So‘nggi yillarda korpus lingvistikasi lingvistik tadqiqotlarning asosiy metodologik poydevorlaridan biriga aylandi. Bu yondashuv, ayniqsa, tarixiy-mukammal tahlilni talab qiluvchi lingvistik sohalarda keng qo‘llanilmoqda. McEnery va Hardie (2012) korpus lingvistikasini nafaqat tildagi faktlarni aniqlash, balki ularning vaqt doirasida qanday o‘zgarishini kuzatish vositasi sifatida ham ko‘rsatib o‘tadi[5]. Sinclair (1991) esa korpus asosida tuzilgan konkordanslar yordamida lingvistik birliklarning kontekstual ko‘rinishlarini aniqlash imkonini beruvchi yondashuvni ishlab chiqqan bo‘lib, bu metod xronologik tahlil uchun alohida ahamiyatga ega[6]. Bunday yondashuvni Nemeth (2000) til birliklarining semantik taraqqiyotini o‘rganishda muvaffaqiyatli qo‘llab, tarixiy matnlar ustida amalga oshirilgan korpus tahlillarini taklif etadi[7]. O‘zbek tilshunosligida esa korpus asosida tadqiqot olib borish tajribalari so‘nggi yillarda shakllanmoqda. Isamuxamedova (2021) O‘zbek tilining Milliy Korpusini yaratish va undan tahliliy maqsadlarda foydalanishning ilmiy-me’yoriy asoslarini yoritgan[8]. Shu bilan birga, Eshonqulova (2022) korpus asosida matnlarda so‘z shakllari va ularning tarixiy o‘zgarishini tahlil qilishda avtomatlashtirilgan dasturlar samaradorligini ko‘rsatgan[9]. Shunday qilib, xorijiy va mahalliy adabiyotlar xronologik tahlilning metodik jihatlari bilan birga, amaliy qo‘llanish shakllarini ham ochib beradi. Ammo bu boradagi tadqiqotlar ko‘proq individual til birliklariga qaratilgan bo‘lib, matnlarning davriy guruhlar bo‘yicha sistematik tahlili hali yetarlicha ishlab chiqilmagan. Tadqiqotda sifat va miqdoriy tahlil usullari uyg‘unlashtirildi. Xronologik tahlil asosida matnlar davrlar bo‘yicha (XX asr boshlaridan XXI asrgacha) guruhlarga ajratildi va har bir guruh uchun lingvistik birliklar korpus usullarida tahlil qilindi. Ma’lumot manbasi sifatida quyidagi elektron korpuslardan foydalanildi: – British National Corpus (BNC) – ingliz tilidagi tarixiy matnlar uchun; – Russian National Corpus (RNC) – rus tilidagi tarixiy matnlar uchun; – O‘zbek tilining Milliy Korpusi (OTMK) – o‘zbek matnlari uchun; Matnlar Sketch Engine, AntConc, va Voyant Tools kabi avtomatlashtirilgan korpus tahlil dasturlari yordamida tahlil qilindi. So‘zlar va iboralarning chastotasi, kollokatsiyasi, kontekstual tarqalishi hamda stilistik o‘zgarishlari xronologik mezonlar asosida aniqlandi. Tahlil qadamlarining ketma-ketligi quyidagicha belg