RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SOLIQ TIZIMINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

Аннотация

This scientific work examines the need to modernize the tax system in the context of the digital economy and the main reforms in this area. The work analyzes the issues of improving tax administration through digital technologies, artificial intelligence, blockchain, electronic invoicing and data warehouses. The study highlights the current problems of the tax system - the high share of the hidden economy, insufficient control over the digital activities of taxpayers, and the problems of taxation of income from cross-border services. Also, based on an analysis of international experience, the prospects for introducing advanced approaches (OECD BEPS principles, automatic 26 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference information exchange, risk monitoring through digital traces) in the tax system of Uzbekistan are outlined. The work develops practical recommendations for increasing the organizational and technological capacity of tax authorities, expanding the mechanism for providing services to taxpayers on a "neighborhood" and "enterprise" basis. The results of the study will serve to adapt the tax system of Uzbekistan to the requirements of the digital economy and identify strategic directions aimed at ensuring fiscal transparency and strengthening budget stability. Keywords: digital economy, tax system, tax administration, electronic reporting, fiscal transparency, blockchain, artificial intelligence, real-time monitoring, hidden economy. Asosiy qism Raqamli iqtisodiyot bugungi kunda dunyo miqyosida iqtisodiy munosabatlarning shaklini tubdan o‘zgartirmoqda. Internet, mobil ilovalar, sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) va blokcheyn texnologiyalari asosida yangi iqtisodiy modellar vujudga kelmoqda. Bu jarayon global miqyosda soliqqa tortish mexanizmlarini ham qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda. Ayniqsa, raqamli xizmatlar, elektron savdo va freelancing kabi faoliyat turlari soliq bazasining an’anaviy ko‘rinishini murakkablashtirmoqda. Raqamli iqtisodiyotda xizmatlar ko‘p hollarda transchegaraviy shaklda amalga oshiriladi. Natijada, soliqqa tortish bazasini aniqlash, soliq to‘lovchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish, daromad manbasini aniqlash va moliyaviy oqimlarni kuzatish ancha murakkab jarayonga aylanadi. Shu sababli, ko‘plab davlatlarda yashirin iqtisodiyot ulushi ortib, platforma orqali faoliyat yuritayotgan jismoniy va yuridik shaxslarning daromadlari soliq hisobotlarida aks etmasligi holatlari ko‘paymoqda. Ushbu muammolarni hal qilish uchun zamonaviy texnologiyalarga asoslangan raqamli soliq ma’murchiligi tizimini joriy etish zarur. Bunday yondashuvlar sun’iy intellekt yordamida risklarni aniqlash, elektron hisob- fakturalar orqali avtomatik hisob-kitob qilish, blokcheyn texnologiyasi yordamida tranzaksiyalarning aniqligini ta’minlash va real vaqtli monitoring orqali soliq tushumlarini nazorat qilish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi ham bu borada muhim islohotlarni amalga oshirmoqda. Jumladan, “Soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish” bo‘limlari tashkil etilib, “mahallabay” va “korxona bay” yondashuvlar asosida xizmat ko‘rsatish tizimi joriy etildi. Ushbu tizim orqali 902 nafar soliq inspektori 183 mingdan ortiq QQS to‘lovchisini qamrab olgan bo‘lib, ularning faoliyati 26 ta samaradorlik 27 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference (KPI) mezonlari orqali baholanmoqda. Bu esa soliq idoralarining faoliyatini natijadorlikka yo‘naltirishda muhim bosqich hisoblanadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, OECD tomonidan ishlab chiqilgan BEPS (Base Erosion and Profit Shifting) tamoyillari asosida raqamli iqtisodiyotdagi daromadlarni soliqqa tortish mexanizmlari ishlab chiqilmoqda. Google, Amazon, Apple kabi global korxonalar faoliyatidan tushadigan daromadlar uchun alohida soliqqa tortish yondashuvlari amaliyotga joriy etilgan. O‘zbekiston uchun ham quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega: Soliq kodeksiga raqamli xizmatlar uchun alohida band kiritish, xorijiy raqamli platformalar orqali ishlayotgan fuqarolarni soliqqa tortish, elektron hisob-kitob tizimlarini kichik va o‘rta biznes uchun majburiy qilish, shuningdek, soliq to‘lovchilarning raqamli profillarini shakllantirish. Kelajak istiqbollari soliq tizimining texnologik bazasini yanada kuchaytirish bilan bog‘liq. Xususan, sun’iy intellekt va Big Data asosida avtomatik audit tizimlarini ishlab chiqish, soliq to‘lovchilarning raqamli izlarini tahlil qilish orqali xavfli segmentlarni aniqlash, fuqarolik jamiyatini jalb qilgan holda ochiq byudjet mexanizmlarini rivojlantirish dolzarb hisoblanadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston OECDning Common Reporting Standard (CRS) tizimiga integratsiya qilinishi orqali xalqaro axborot almashinuvida faol ishtirok etishi zarur. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq tizimini rivojlantirish — bu nafaqat fiskal barqarorlik va byudjet tushumlarini oshirish, balki soliq ado