Произведения Машраба как источник каландарской терминологии

Аннотация

The article deals with the possibilities of studying the works of Babarahim Mashrab, who began a new stage in the development of Sufi literature, and as a source of the terminology of Calandria tariqa. Keywords and expressions: mankaba, tazkira, restoration of authorship, literary influence, Sufi tarikaty, kalandariya, kalandariya poetry, kalandari terminology. Тасаввуф фалсафаси ва ахлоқи Марказий ган. Бу афсона ва ривоятлар оғиздан-оғизга Осиё мумтоз адабиётига узоқ даврлар даво- ўтиб, янги ва янги тафсилотлар билан бойитил- мида таъсир ўтказиб келган ва энг асосийси, ган. Шунинг учун турли хил манқаба ва тазки- халқлар руҳияти ва маънавиятидан чуқур ралардаги маълумотларни ҳам тарихий ҳақиқат ўрин олган. Шунинг учун ҳам тасаввуфий деб қабул қилиш кўп ҳолатларда янглиш хуло- тариқатларга тегишли манбаларни ҳам ада- саларга олиб келиши мумкин. Бобораҳим биётшунослик ва ҳам тилшунослик нуқтаи Машраб ҳаёти ва ижоди узоқ йиллар давомида назарларидан ўрганиш адабиётнинг бугунги кўпчиликнинг диққат-эътиборини ўзига тортиб ҳолати ва келгуси ривожи учун хизмат қи- келди, шарқшунос ва адабиётшунослар томо- лади. Мақоламиздан кўзланган асосий мақ- нидан турли йўналишларда ўрганилди, бир- сад – Машраб асарларининг тасаввуф, хусу- мунча илмий асарлар, номзодлик диссертация- сан, қаландария тариқати терминологияси лари, илмий-оммабоп мақолалар эълон қилин- учун манба эканлигини кўрсатишдир. ди1. Мустақиллик йилларида Машрабнинг ҳаё- Асл исм шарифи Бобораҳим Мулла Вали ти ва ижоди борасидаги илмий тадқиқотлар ўғли, тахаллуси эса Машраб бўлган улуғ ўзбек янги жабҳага кирди2. шоири ва тасаввуф адабиётининг етук намоян- даси ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумотларнинг шунчалик кўплигидан ва аксарият ҳолларда 1 Бу ҳақда қаранг: Абдуллаев В. Ўзбек адабиёти тарихи. – Т., 1986; Машраб. Меҳрибоним, қайдасан? – уларнинг бир-бирига зид келишидан маълу- Т., 1990; Қиссайи Машраб. – Т., 1994; www.ziyonet.uz мотларнинг қайси бири аниқ, қайсиси сохта 2 Абдуғафуров А. Машраб //Ўзбекистон миллий эн- эканлигини ҳам ажратиш қийин. Боиси халқ циклопедияси. 5 жилд. Конимех-Мирзоқуш / Таҳрир содда ва равон тилда битилган исёнкор руҳдаги ҳайъати: М. Аминов, Т. Даминов, Т. Долимов ва шеърлари учун севган шоири ҳақида кўпдан- бошқ. – Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси Дав- лат илмий нашриёти, 2003. – Б. 534-535; Абдуғафуров кўп ва турли-туман ривояту афсоналар тўқи- А. Машрабшуносликнинг баъзи муаммолари: [Ўзбек 8 SHARQ M ASH’ALI Шоир Машрабга оид маълумотларни ўр- шоирнинг таржимайи ҳолини тиклашда бу ганиш ва унинг умр йўлини тўла тиклаш учун бирламчи манба мақомига эга. Муҳаммад зикр этилган тадқиқотчилар бевосита ёки Бадеъ Малеҳо Самарқандийнинг “Музаккир билвосита унинг даврида яратилган манқаба ал-асҳоб” асари бевосита шоирнинг ҳаётлигида ва тазкираларга мурожаат қилишган ва шоир яратилган тазкирадир. Муҳаммад Бадеъ Мале- ҳаётининг илк йиллари ҳақида маълумотларни ҳо Самарқандий тазкирасидаги воқеалар баёни- тўплашган. Ўрганилган манбалар қаторини ни “Қиссайи Машраб” воқеалари баёни билан “Қиссаи Машраб”, “Девонайи Машраб” ёки қиёсланса, шоир ҳаётининг ҳали очилмаган “Шоҳ Машраб” номлари билан машҳур бўл- жиҳатлари намоён бўлиши мумкин. Абдуму- ган манқаба, Муҳаммад Бадеъ Малеҳо Самар- таллиб Хожайи Фаҳмийнинг “Мажмуайи Фаҳ- қандийнинг “Музаккир ал-асҳоб” асари1, Аб- мий” тазкираси ҳам мўътабар манбалардан ҳи- думуталлиб Хожайи Фаҳмийнинг “Мажмуайи собланади. Исҳоқ Зиёвуддин Боғистоний аса- Фаҳмий” тазкираси, Машрабнинг бевосита рида манқаба йўли билан Бобораҳим Машрабга шогирдларидан бири Исҳоқ Зиёвуддин Боғис- тегишли қатор сифатлар кўрсатиб ўтилган. тонийнинг “Тазкирайи қаландарон” асари ва “Қиссайи Машраб”нинг бизгача етиб келиши- бир қатор бошқа манбалар ташкил этади. да ҳам Исҳоқ Зиёвуддин Боғистонийнинг “Қиссаи Машраб”нинг муаллифи ҳақида аниқ ҳиссаси борлигини мазкур асардан билиб олиш маълумот йўқ, лекин ундаги воқеалар баёни мумкин. Мажзуб Намангонийнинг “Тазкирату- Машрабнинг яқин замондошлари томонидан л-авлиё” асари нисбатан кейинроқ яратилган ва амалга оширилгани ва тасдиқлангани учун у ҳам муҳим манба. Чунки бу асарда муаллиф ўз маълумотларини Машрабнинг кейинги давр- ларда яшаган шогирдларининг шоҳидликлари шоири Бобораҳим Машрабнинг ижоди ва ҳаёти ҳақи- да мулоҳазалар] //Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1993. асосида шакллантирганини қайд этади. Юқори- – №3. – Б.65-74; Жалолиддин Юсуфий. Уни девонаи да қайд этилган манбалардан ташқари, Машраб Машраб дерлар: [Бобораҳим Машрабнинг ҳаёти ва ҳақидаги тарихий манба сифатида Абдушукур ижоди ҳақида] // Ёзувчи.– 1998.–26 авг., Жузжоний Зиёнинг “Мусаввадайи Абдушукур” асарини Абдулҳаким Шарвий. “Ваҳдат” уммонининг ғаввоси: [Бобораҳим Машрабнинг тавҳид фалсафаси ҳақида] ҳам кўрсатиш мумкин. Машраб яшаб ўтган //Мулоқот. – 1999. – №2. – Б.55-58; Жумахўжа Нусра- давр тарихчилари Саййид Ҳакимхон Тўранинг тулло. Илоҳий ишқ ошуфтаси: Бобораҳим Машраб- “Мунтаҳабу-т-таворих”, Мирза Олим Мунҳий- нинг ҳаёти, авлиёлик хислатларининг намоён бўли- нинг “Ансобу-с-салотин” номли асарларида ши, саргузаш