INFLYATSIYANI KELTIRIB CHIQARUVCHI SABABLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH CHORA-TADBIRLARINI O‘RGANISH

Аннотация

Ushbu tezisda inflyatsiyani keltirib chiqaruvchi asosiy iqtisodiy omillar tahlil qilinib, ularni bartaraf etishga qaratilgan samarali chora- tadbirlar yoritilgan. Shuningdek, inflyatsiyaning daromadlar tengsizligiga ta’siri, pul-kredit siyosatining roli, xalqaro tajribalar va prognozlash modellari asosida inflyatsiyani nazorat qilish yondashuvlari ko‘rib chiqilgan. Tezisning asosiy maqsadi inflyatsiyaning oldini olishda kompleks yondashuvlarning ahamiyatini asoslashdan iborat. Kalit so‘zlar: Inflyatsiya, talab va taklif, mehnat haqi, pul-kredit siyosati, daromadlar tengsizligi, narxlar barqarorligi, iqtisodiy siyosat. Global miqyosda import va eksport o‘rtasidagi nomutanosiblik bozor iqtisodiyoti tamoyillari asosida inflyatsiyani keltirib chiqaruvchi asosiy omillardan biri sifatida e’tirof etiladi. Ayni paytda, kundalik ehtiyojlar uchun zarur bo‘lgan tovar va xizmatlar narxining yildan-yilga ortib borayotgani jahon hamjamiyatida ham, alohida davlatlar miqyosida ham jiddiy iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Bu jarayon jamiyatda inflyatsiyaning mohiyati, yuzaga kelish sabablari hamda uning ijobiy va salbiy oqibatlari yuzasidan turli savollarni keltirib chiqarmoqda. Inflyatsiya - narxlar umumiy darajasining uzluksiz oshib borishi bo‘lib, uning natijasida milliy valyutaning qadrsizlanishi va aholining real daromadlarining kamayishi kuzatiladi. Shu bilan birga, inflyatsiya ayrim holatlarda ishlab chiqarishning rag‘batlantirilishi orqali iqtisodiyotga ma’lum darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatishi ham mumkin. Ushbu ishda inflyatsiyaning kelib chiqish sabablari, turlari, iqtisodiyotga ta’siri hamda uni jilovlash mexanizmlari tahlil qilinadi. Mazkur masalaning nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganish bugungi kundagi dolzarb iqtisodiy vazifalardan biri hisoblanadi. Inflyatsiyani optimallashtirish - pul-kredit siyosatining strategiyasi bo‘lib, inflyatsiyaning e’lon qilingan raqamli maqsadi, prognozli maqsadlilik deb ataladigan inflyatsiya prognoziga katta rol beradigan pul-kredit siyosatini amalga oshirish, yuqori shaffoflik darajalalrini qamrab oladi. Jumladan 1990 - yilda Yangi Zelandiyada joriy etilgan bo‘lib, inflyatsiyani ham, real iqtisodiyotni 219 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ham barqarorlashtirish nuqtai nazaridan juda muvaffaqiyatli hisoblangan hamda 2010 - yildan boshlab 25 ga yaqin sanoatlashgan va rivojlanayotgan bozor iqtisodiyoti tomonidan qabul qilingan [1]. Inflyatsiya va daromadlar tengsizligi bo‘yicha mamlakatlararo dalillar ularning ijobiy bog‘liqligini ko‘rsatdi. Stefania Albanesi ushbu korrelyatsiya hukumat siyosatini belgilash asosida yotgan taqsimlash mojarosining natijasi ekanligi haqidagi farazni o‘rgandi. Siyosiy iqtisod modeli taqdim etilgan, unda muvozanat inflyatsiyasi past daromadli uy xo‘jaliklarining inflyatsiyaga nisbatan zaifligi tufayli daromadlardagi tengsizlik darajasiga ijobiy bog‘liqligini ta`kidladi [2]. Inflyatsiyadan o'sishga qadar nomli maqolada 1997-yildagi panel ma’lumotlaridan foydalangan holda o‘tish davridagi o‘sishni qayta ko‘rib chiqdi. Bu mahsulot eksport bozorining o‘sishiga kuchli ta’sir ko‘rsatganligini ko‘rsatdi; inflyatsiya faqat chegaraviy inflyatsiya darajasidan yuqori bo‘lgan ishlab chiqarishning zaiflashishi bilan bog‘liq; tuzilmaviy islohot dastlab ishlab chiqarishning zaiflashishi bilan bog‘liq bo‘lgan, lekin keyinchalik yuqori o‘sishni rag‘batlantirdi; va tez deinflyatsiya faqat bog‘langan valyuta kurslari mavjud bo‘lganda ishlab chiqarish yo‘qotishlari bilan bog‘liq bo’ldi. [3] Sanoat dunyosi bo‘ylab kuzatilgan inflyatsiya maqsadlari yiliga ikki foizni tashkil etadi.. Muallifning fikricha, bu nazariyalar inflyatsiyaning optimal darajasi minus real foiz stavkasidan noldan unchalik katta bo‘lmagan raqamlargacha o‘zgarib turadi. Bundan tashqari, Stephanie Schmitt-Grohé va Martín Uribelar nominal foiz stavkalari bo‘yicha nol chegarasi inflyatsiya maqsadlarini nolga yaqin yoki undan pastroq belgilashga to‘sqinlik qilmaydi deb hisoblaganlar. Xulosa sifatida, markaziy banklar o‘zlarining inflyatsiya maqsadlarini o‘lchangan inflyatsiyadagi sifatga bog‘liqlik darajasiga qarab oshirishlari kerak, agar hedonik narxlar sifatsiz narxlarga qaraganda ancha yopishqoqroq bo‘lsa. [4] Foiz stavkasi modellari bir o‘zgaruvchan vaqt seriyasi modeliga qaraganda bir oz yaxshiroq oylik prognozlarni va inflyatsiyaning sakkiz va o‘n to‘rt oylik prognozlarini sezilarli darajada yaxshiladi. Livingston tadqiqotlari sakkiz va o‘n to‘rt oylik inflyatsiya darajasini, ayniqsa 1978-81 yillardagi yuqori inflyatsiya davrida past baholadi. Bundan farqli o‘laroq, bir oylik foiz stavkalari asosida ekstrapolyatsiya qilingan sakkiz va o‘n to‘rt oylik inflyatsiya prognozlari bir oz tarafkashlikni ko‘rsatadi va sakkiz va o‘n to‘rt oylik inflyatsiya sur'atlarini so‘rov prognozlariga qaraganda yaxshiroq kuzatib bordi. [5] 220 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Inflyatsiya iqtisodiyotdagi narxla