O‘ZBEKISTON HUDUDIDA SEYSMIK FAOLLIK VA ZILZILAGA TAYYORGARLIK DARAJASI

Аннотация

Ushbu bo‘limda O‘zbekiston hududida seysmik xavf va zilzilalarga tayyorgarlik darajasi batafsil tahlil qilinadi. Aholining seysmik xavf haqida bilimlari, favqulodda vaziyatlarda o‘zini tutish ko‘nikmalari, mashg‘ulotlar va treninglarning ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, tayyorgarlik sohasidagi muammolar, xususan axborot yetishmovchiligi, xavfsizlik qoidalariga beparvolik va maxsus tayyorgarlik dasturlarining kamligi ko‘rib chiqiladi. Bo‘limda hukumat va nodavlat tashkilotlarning seysmik xavfsizlikni oshirish borasidagi sa’y-harakatlari ham ta’kidlanadi. Ushbu tahlil seysmik ofatlarga tayyorlikni oshirish va jamiyat xavfsizligini ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega. Kalit so’zlar: seysmik xavf, zilzila tayyorgarligi, favqulodda vaziyatlar, seysmik xavfsizlik, aholi xabardorligi, mashg‘ulotlar va treninglar, favqulodda tayyorgarlik, hukumat siyosati, xavfsizlik qoidalari, O‘zbekiston. Zilzilalar – bu yer qobig‘i ichidagi kuchlanishlarning to‘planib, ma’lum bir vaqtda keskin energiya ajralishi natijasida yuzaga keladigan tabiiy ofat bo‘lib, inson hayoti va jamiyat xavfsizligi uchun katta tahdid hisoblanadi. O‘zbekiston geografik joylashuvi jihatidan Markaziy Osiyodagi seysmik faolligi yuqori hududlardan birida joylashgan. Bu esa respublika aholisi, infratuzilmasi, arxitektura va muhandislik tizimlarining zilzilalarga tayyor bo‘lish zaruratini oshiradi. O‘zbekiston hududida bir necha bor kuchli zilzilalar ro‘y bergan bo‘lib, ularning ayrimlari katta talafot va insoniy yo‘qotishlarga sabab bo‘lgan. Masalan, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi nafaqat poytaxtni, balki butun respublika miqyosidagi xavfsizlik tizimlarini tubdan qayta ko‘rib chiqishga turtki bo‘lgan. Mazkur maqolada O‘zbekiston hududidagi seysmik faollik darajasi, mavjud xavf-xatarlar, tayyorgarlik choralari, rasmiy organlar faoliyati, qurilish me’yorlari, aholi ongini oshirishga qaratilgan ishlanmalar va texnologik yondashuvlar ilmiy asosda yoritiladi. Zilzilalar – bu yer qobig‘ida to‘plangan mexanik kuchlanishlarning birdaniga ajralib chiqishi natijasida yuzaga keladigan yer silkinishlari bo‘lib, ularning paydo bo‘lish sabablari asosan geologik jarayonlarga bog‘liq. Bu tabiiy hodisa quyidagi asosiy omillar tufayli yuzaga keladi: Yer yuzasining eng muhim xususiyatlaridan biri – uning qatlamli tuzilmasidir. Yer po‘stlog‘i bir necha yirik va o‘nlab kichik tektonik plitalardan tashkil topgan. Bu plitalar harakatlanib, bir-biriga uriladi, bir-birining ustiga chiqadi yoki bir-biridan uzoqlashadi. Bu harakatlar natijasida: Qatlamlar o‘rtasida kuchlanish to‘planadi; Bu kuchlanish ma’lum bir vaqtda to‘satdan ajralib chiqadi; Zilzila to‘lqinlari hosil bo‘ladi va yer qobig‘ini silkitadi. 973 May, 2025-Yil O‘zbekistonning joylashuvi ham aynan Tienshan va Pomir-Oloy tog‘li sistemalari kesishgan qismida bo‘lib, u yerda Arab, Hind va Evroosiyo plitalari bir-biriga yaqinlashadi. Bu esa mintaqani seysmik jihatdan faollashtiruvchi omildir. Zilzilalarning eng ko‘p uchraydigan joylari – bu fayllar zonasi, ya’ni yer po‘stlog‘idagi yoriqlar bo‘lib, ular bo‘ylab plitalar harakatlanadi. O‘zbekistonda: Farg‘ona vodiysi, Toshkent viloyati, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari, Andijon–Namangan tog‘ etaklari kabi hududlarda faol geologik yoriqlar mavjud. Bu joylarda tez-tez yoki periodik tarzda yer qimirlashi yuz beradi. O‘zbekiston hududida faol vulqonlar mavjud emas, ammo unga yaqin joylashgan mintaqalarda (masalan, Tog‘li Tojikiston, shimoliy Afg‘oniston) vulkanik jarayonlar va magma harakatlari ham ba’zida yer silkinishlariga sabab bo‘lishi mumkin. Texnologik taraqqiyot bilan birga ayrim yirik sanoat jarayonlari ham kichik magnitudali yer silkinishlariga sabab bo‘lishi mumkin: Gidrotexnik inshootlar (katta suv omborlari); Shaxtachilik ishlari; Yerosti portlashlari; Neft va gaz konlarini eksploatatsiya qilish. Bu kabi inson faoliyatlari zilzilani sun’iy tarzda qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lsa-da, ular tabiiy seysmik jarayonlarga nisbatan past xavfli hisoblanadi. Tarixiy zilzilalar va ularning oqibatlari O‘zbekiston hududi uzoq tarix davomida ko‘plab zilzilalarga guvoh bo‘lgan. Ushbu tabiiy ofatlar nafaqat geografik holatga, balki iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga ham ta’sir ko‘rsatgan. Eng yirik tarixiy zilzilalar 1966-yil Toshkent zilzilasi 26-chi april kuni yuz bergan ushbu zilzila magnitudasi 7,5 ballga yetgan va poytaxt Toshkent shahri deyarli vayron bo‘lgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, qurilishlarning 80 foizi zarar ko‘rgan, minglab odamlar jarohat olgan, va qariyb 15 ming kishi uy-joysiz qolgan. Ushbu zilzila nafaqat respublika, balki butun sobiq Ittifoq miqyosida seysmik xavfsizlikka e’tiborni oshirdi. 1902-yil Andijon zilzilasi Bu zilzila Farg‘ona vodiysining Andijon shahrida kuchli shikast yetkazgan, ko‘plab binolar qulagan va odamlar halok bo‘lgan. 1885-yil Toshkent zilzilasi Ushbu zilzila ham Toshkent shahrida katta zarar yetkazgan, ko‘plab binolar vayron bo‘lgan. Zilzila natijasida: Uy-joylar vayron bo‘lib, aholi vaqtincha boshpana izlashga majbur bo‘ladi; Infratu