XALQARO ATOM ENERGIYASI AGENTLIGI (MAGATE) VA UNING YADRO XAVFSIZLIGI STANDARTLARI

Аннотация

Ushbu tezisda Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) va uning yadro xavfsizligi standartlarining mazmuni, huquqiy asoslari hamda xalqaro konvensiyalar doirasidagi o‘rni ilmiy-huquqiy nuqtai nazardan yoritilgan. Kalit so‘zlar: MAGATE, yadro xavfsizligi, xalqaro huquq, xavfsizlik standartlari, konvensiya, Vena konvensiyasi, radiatsiya xavfi, fuqarolik javobgarligi, atom energetikasi, xalqaro tashkilot. Kirish. Xalqaro atom energiyasi agentligi (IAEA, o‘zbekcha qisqartmasi – MAGATE) 1957-yilda BMT tizimida tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanishni rivojlantirish va yadroviy faoliyatning xavfsizligini ta’minlashdir. Yadro xavfsizligi deganda odamlar, jamiyat va atrof-muhitni ionlashtiruvchi nurlanishning zararli ta’siridan himoya qilish hamda yadro qurilmalari va materiallari bilan bog‘liq avariyalarni oldini olish tushuniladi. Chernobil (1986) va Fukusima (2011) kabi yirik yadro avariyalari xalqaro hamjamiyat e’tiborini yadro xavfsizligi masalalariga jiddiy qaratib, global xavfsizlik standartlarini mustahkamlash zaruratini ko‘rsatdi. Shu bois MAGATE doirasida yadro va radiatsiya xavfsizligi bo‘yicha xalqaro me’yorlar ishlab chiqilib, doimiy ravishda takomillashtirib kelinmoqda. Magatening yadro xavfsizligini ta’minlashdagi roli.Yadro texnologiyalaridan xavfsiz foydalanishni ta’minlashda MAGATE muhim muvofiqlashtiruvchi rol o‘ynaydi. MAGATE Nizomiga muvofiq, Agentlik sog‘liqni saqlashni himoya qilish va hayot hamda mol-mulk uchun xavfni kamaytirish maqsadida xavfsizlik standartlarini ishlab chiqish va qabul qilish vakolatiga ega.1 Ushbu xalqaro standartlar barcha a’zo davlatlar uchun tavsiyaviy xarakterga ega bo‘lib, ular yadro sohasida yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlash uchun global mezon vazifasini o‘taydi. Yadro reaktorlarini ekspluatatsiya qilish, radioaktiv materiallarni ishlab chiqarish va tashish, tibbiyotda nurlanishdan foydalanish, radioaktiv chiqindilarni boshqarish kabi faoliyat turlari tegishli xavfsizlik normalariga bo‘ysunishi lozim. Bunda birlamchi javobgarlik har bir davlatning o‘z zimmasida bo‘lsa-da, transchegaraviy radiatsiya xatarlari mavjudligi sababli xalqaro hamkorlik barcha uchun xavfsizlik darajasini oshirishga xizmat qiladi.2 MAGATE ko‘magida davlatlar o‘z milliy me’yoriy bazasini takomillashtiradi, malakali kadrlar tayyorlaydi va tajriba almashadi. Shuningdek, Agentlik mutaxassislari ishtirokida xalqaro inspeksiyalar va hamkorlik dasturlari amalga oshirilib, davlatlarning xalqaro xavfsizlik talablari va standartlariga rioya etishi muntazam baholanadi. MAGATE xavfsizlik standartlari tizimi. MAGATE yadro xavfsizligi standartlari turkum tarzda ishlab chiqilgan bo‘lib, ular uch asosiy darajaga bo‘linad: 1 International Atomic Energy Agency. (2006). Fundamental Safety Principles (IAEA Safety Standards Series No. SF- 1 Vienna: 2 International Atomic Energy Agency. (1986). Convention on Early Notification of a Nuclear Accident. (Adopted 26 Sept. 1986 960 May, 2025-Yil 1. Xavfsizlikning asosiy tamoyillari (Safety Fundamentals) – yadro va radiatsiya xavfsizligining fundamental maqsadi va prinsiplarini belgilaydi. Bu tamoyillar, jumladan, davlatning asosiy mas’uliyati, xavfsizlik madaniyati, ko‘p pog‘onali himoya (defence-in-depth) kabi konsepsiyalarni o‘z ichiga oladi va barcha sohalar uchun umumiy metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. 2. Xavfsizlik talablari (Safety Requirements) – xavfsizlikni ta’minlash uchun bajarilishi majburiy bo‘lgan umumiy talablar va me’yorlarni o‘z ichiga oladi. Ular yadroviy qurilmalarni loyihalash, qurish, ishga tushirish, ekspluatatsiya qilish hamda yakuniy to‘xtatish (dekomissioning) bosqichlarida bajarilishi lozim bo‘lgan aniq mezonlarni belgilaydi. Mazkur talablarga rioya etish hozirgi va kelajak avlodlar uchun odamlar va atrof-muhitni radiatsiya tahdididan muhofaza qilishga qaratilgan. 3. Xavfsizlik bo‘yicha qo‘llanmalar (Safety Guides) – yuqoridagi talablarni amalda qanday bajarish bo‘yicha batafsil tavsiya va ko‘rsatmalar beradi. Qo‘llanmalarda eng ilg‘or xalqaro tajriba va ilmiy-texnik yutuqlar aks etadi hamda ular muayyan soha yoki texnologiyaga tegishli xavfsizlik choralarini izohlaydi. Ushbu qo‘llanmalar a’zo davlatlar uchun uslubiy yordam vazifasini o‘tash bilan birga, milliy standartlar va qoidalarni ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat qiladi. MAGATE xavfsizlik standartlari bevosita huquqiy majburiy kuchga ega bo‘lmasa-da, ularni ko‘plab davlatlar milliy qonunchiligiga joriy etadi yoki ulardan normativ manba sifatida foydalanadi. Xususan, yadro energetikasi sohasiga kirayotgan davlatlar, shu jumladan O‘zbekiston, MAGATE standartlari va tavsiyalariga qat’iy amal qilishini e’lon qilgan.Bu standartlar zamonaviy xalqaro talablarni aks ettirgani uchun, yangi atom elektr stansiyalari loyihalarida hamda mavjud yadroviy inshootlar faoliyatida xavfsizlik darajasini oshirishga xizmat qiladi. Xalqaro yadro xavfsizligi bo‘yicha huquqiy hujjatlar.Yadro va radiatsiya xavfsizligini mustahkamlash m