ERNEST HEMINGUEY ASARLARINI O’RGANISHDA ADIB BIOGRAFIYASINING O’RNI

Аннотация

Статья посвящена ганчевым орнаментам Узбекистана XI-XII веков. Гордость нашего искусства гравюры – несравненное и бесценное сокровище. Не подлежит сомнению, что ее углубленное изучение имеет научное и практическое значение. Искусство резьбы по Ганчу развивалось на протяжении веков и приобрело уникальный стиль. Если рассмотреть и изучить развитие этого искусства в древнейшем, средневековом и XX веке, то резьба по ганчу этих периодов совершенно не похожа друг на друга. Ключевые слова: Древние памятники, реставрация, гравюра, консервация, история, гравюра, глубокая гравюра, плоская гравюра, резьба, зеркальная гравюра зами, цветная гравюра зами, рисунок декора, решетчатая резьба, занджира, археология, мастер-ремонтник. https://scientific-jl.com/ped 1 2 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 THE USE OF GANCH DECORATIONS IN THE INTERIORS OF MONUMENTS OF UZBEKISTAN OF THE XI-XII CENTURIES A.R. Matyazov, Senior lecturer of the Department of Applied fine arts, The National Institute of Art and Design named after Kamoliddin Behzod, Tashkent, Uzbekistan. Annotation: This article is about ganch ornaments of Uzbekistan of XI-XII centuries. The pride of our art of engraving is an incomparable and priceless treasure. There is no doubt that its in-depth study is of scientific and practical importance. The art of Ganch carving has evolved over the centuries with a unique style. If we examine and study the development of this art in the oldest, middle ages and the 20th century, the ganch carvings of these periods are completely different from each other. Key words: Ancient monuments, restoration, engraving, conservation, history, engraving, deep engraving, flat engraving, carving, zami mirror engraving, zami colored engraving, drawing decoration, lattice carving, zanjira, archeology, repairman. Ganchkorlik qadimiy san’at turlaridan biri bo‘lib, o‘z aksi husn-jamolini dunyo me’morchiligida, shu jumladan O‘rta Osiyo, Eron, Turkiya, Arabiston, Afg‘oniston va boshqa Sharq mamlakatlari me’morchiligida namoyon etib kelmoqda. Ayniksa, O‘rta Osiyoda yaratilgan asarlar o‘ziga xos badiiyligi kompozitsiyasi va ishlanish uslubi bilan farq qiladi. Hozirgi kunda ganch serquyosh O‘zbekistonimizda ardoqlanib, avaylab muhofaza qilinayotgan ko‘pgina yodgorlik obidalariga ko‘rkamlik, go‘zallik baxsh etib turibdi. U Samar­qand, Buxoro, Toshkent, Qo‘qon, Marg‘ilon, Xiva, Shahrisabz va boshqa shaharlardagi tarixiy obidalarni qurish va bezatishda ishlatilgan. Ganch qorishmasi yangiligida oson kesiladi, undan xohlagancha shakllarni o‘yish, yasash mumkin,lekin u qotgandan so‘ng qattiq toshga o‘xshab qoladi. Ustalarimiz uning bu ajoyib xususiyatidan qadimdan foydalanib kelganlar. Shu tariqa hozirgacha bu hunar avloddan-avlodga o‘tib tari­xiy an’ana sifatida rivojlanib boryapti. Ganchkorlik – sanatimiz faxri, beqiyos va bebaho xazina. Hech shubhasizki, uni chuqur o‘rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. Har qanday binoni bezashda avval uning tuzilishiga mos ganch o‘ymakorligi turini tanlash, qo‘llash o‘z-o‘zidan muhim ahamiyatga ega. Kichik xonaga mayda tekis o‘ymakor va unga mos bo‘lgan pardoz turi, katta mehmonxonalarga (zallarga) esa yirik yoyma va o‘ziga xos ganch o‘ymakorligi qo‘llaniladi. Ganch o‘ymakorligi, yirik o‘yma, chuqur o‘yma, yassi o‘yma, qirma, zamini ko‘zguli o‘yma, zamini rangli o‘yma, chizma pardoz, panjarasimon o‘yma, zanjira, hajmli o‘yma turlaridan iborat. Bundan tashqari, ganch o‘ymakor­ligi turlari zaminli va zaminsiz o‘ymalarga bo‘linadi. Ganch qorishmasi https://scientific-jl.com/ped 1 3 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 yangiligida oson kesiladi, undan xoxlagancha shakllarni o‘yish, yasash mumkin, lekin u qotgandan so‘ng qattiq toshga o‘xshab qoladi. Ustalarimiz uning bu ajoyib xususiyatlaridan qadimdan foydalanib kelganlar. Shu tariqa hozirgacha bu hunar avloddan avlodga o‘tib tarixiy an’ana sifatida rivojlanib borayapti. Ganchkorlik san’atimiz faxri, beqiyos va bebaho hazina. Hech shubhasizki, uni chuqur o‘rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. Ganch o‘ymakorligi san’ati asrlar davomida o‘ziga xos uslub bilan rivojlanib kelgan. Bu san’atning eng qadimgi, o‘rta asrlardagi va XX asrdagi rivojlanishini ko‘zdan kechirib, o‘rganib chiqsak bu davrlardagi ganch o‘ymakorligi bir-biridan mutlaqo farq qiladi. Qadimgi ganch o‘ymakorligi hajmiy bo‘lib, realistik tasvirlar asosida ishlangan. Ularda ko‘pincha odamlar, hayvonlar, qushlar tasviri ishlatilgan. Eramizning birinchi asrlaridayoq kishilar ganchni ajoyib xususiyatga ega ekanligini bilib, qal’alar, karvonsaroy va boshqa joylarni bezay boshlaganlar. Bo‘lib o‘tgan janglar oqibatida ular vayronaga aylanib, faqat qoldiqlari saqlanib qolgan. III asrda Tuproqqal’aning serhasham saroy mehmonxonalari o‘yma ganch bilan bezatilgan. Varaxsha shaharchasida juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan va eramizdan avvalgi III-IV asrlarda ishlangan ganch o‘ymakorligi nam