RUS TILI FRAZEOLOGIZMLARINING XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada rus tili frazeologizmlarining xususiyatlari, ularning semantik, strukturaviy va uslubiy tasniflari ko‘rib chiqiladi. Ularning rus xalqining madaniy va tarixiy jihatlarini ifodalashdagi roliga alohida e’tibor qaratiladi. Frazeologizmlar tilning ajralmas qismi sifatida uning ifodaliligi va obrazliligiga xizmat qiladi. Qo‘shimcha ravishda ba’zi frazeologizmlarning kelib chiqishi va vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: frazeologizmlar, semantika, tuzilma, uslub, madaniy kontekst, rus tili, kelib chiqishi, transformatsiya. Frazeologizmlar – bu tilning boyligidir. Ular nutqni jonlantiradi, uni ifodali va ta’sirli qiladi. Rus tili frazeologizmlari xalqning dunyoqarashi, madaniyati va turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu maqolada rus tili frazeologizmlarining xususiyatlari, ularning tasnifi va nutqdagi roli ko‘rib chiqiladi. [1, 15 b.] Frazeologizmlarning etimologiyasiga alohida e’tibor qaratiladi, bu ularning tarixiy rivojlanishini va rus jamiyati hayotining turli sohalari bilan aloqasini kuzatish imkonini beradi. Frazeologizmning ta’rifi va tasnifi: Frazeologizm – bu ma’no jihatidan yaxlit bo‘lgan, yangi ma’no ifodalovchi so‘zlarning barqaror birikmasidir. Masalan, "бить баклуши" (bekorchilik qilmoq), "кот наплакал" (juda kam) kabi iboralar rus tili uchun xosdir. Frazeologizmlar semantik, strukturaviy va uslubiy belgilariga ko‘ra tasniflanadi. [1, 22 b.] Shuni ta’kidlash kerakki, frazeologizmlar boshqa tillarga doimiy ravishda tarjima qilinmaydi, bu rus tilini chet tili sifatida o‘rganuvchilar uchun qiyinchilik tug‘diradi. 1. Semantik tasnif: Idiomatik frazeologizmlar – to‘liq ma’nodosh birlikka ega: "пустить пыль в глаза" (ko‘zbo‘yamachilik qilmoq). Metaforik frazeologizmlar – taqqoslash va metafora orqali hosil bo‘ladi: "золотое сердце" (mehribon inson). Simvolik frazeologizmlar – ramziy ma’noni ifodalaydi: "стена непонимания" (muloqotdagi to‘siq) [2, 34 b]. Ushbu tasnifga frazeologik birliklar ham qo‘shilishi ~ 441 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman mumkin, bu yerda ma’no ularni tashkil etuvchi so‘zlarning ma’nolaridan kelib chiqadi, lekin ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi (masalan, "держать камень за пазухой"). 2. Strukturaviy tasnif: Barqaror birikmalar – grammatik jihatdan o‘zgarmaydi: "ни пуха ни пера". O‘zgaruvchan birikmalar – grammatik shaklda o‘zgarishi mumkin: "играть роль" → "играет роль" [5, 18 b]. Shuningdek, tarkibi va qo‘llanilishida barqaror bo‘lgan, ammo idiomatik bo‘lmagan frazeologik iboralarni ham ajratib ko‘rsatish lozim (masalan, "как снег на голову"). Rus tili frazeologizmlarining xususiyatlari: Obrazlilik va hissiyilik – frazeologizmlar tufayli nutq jonli va to‘yingan bo‘ladi. Madaniy kontekst bilan bog‘liqlik – ko‘pgina frazeologizmlar rus xalqining urf- odatlari, madaniyati va tarixiy voqealarini aks ettiradi. Masalan, "зарубить на носу" frazeologizmi esda saqlash uchun yog‘och taxtalarga belgi qo‘yish qadimiy odati bilan bog‘liq. Barqarorlik – frazeologizmlarning tuzilishi o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Sinonimiya va antonimiya – tilda o‘xshash yoki qarama-qarshi ma’nolarni ifodalovchi frazeologik birikmalar mavjud [6, 28 b]. Shuni ta’kidlash kerakki, frazeologizmlar turli xil uslubiy bo‘yoqlarga ega bo‘lishi mumkin: neytraldan tortib, so‘zlashuv, kitobiy yoki eskirgangacha. Frazeologizmlarning kelib chiqishi va transformatsiyasi: Ko‘pgina frazeologizmlar rus tiliga turli manbalardan kelgan: Og‘zaki xalq ijodidan: "как с гуся вода", "сказка про белого бычка". Adabiy asarlardan: "а воз и ныне там" (I.A. Krilov), "редкая птица долетит до середины Днепра" (N.V. Gogol). Muqaddas kitoblardan: "манна небесная". Vaqt o‘tishi bilan frazeologizmlarning ma’nosi va qo‘llanilishi o‘zgarishi mumkin, bu til va madaniyat rivojlanishi dinamikasini aks ettiradi. Ba’zi frazeologizmlar eskirib, faol qo‘llanishdan chiqib ketishi mumkin. Rus tili frazeologizmlari – bu xalqning tafakkur tarzi, madaniyati va tarixining aksidir. Ular tilni boyitadi, uning ifodaliligini kuchaytiradi. Frazeologik birikmalarni o‘rganish nafaqat tilni, balki xalq madaniyatini ham chuqurroq tushunishga yordam beradi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullayev, O. "Frazeologik birikmalar va ularning o‘rni". Samarqand, 2019. 2. Ivanov, V. "Rus tilidagi frazeologik birliklar". Moskva, 2020. 3. Jukov, V. P. "Rus maqollari va iboralari lug‘ati". Moskva, 2000. 4. Karimov, A. "Rus tili frazeologiyasi". Toshkent, 2018. ~ 442 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman 5. Petrova, Ye. "Frazeologik birliklar grammatikasi". Sankt-Peterburg, 2021. 6. Smirnova, L. "Rus tili va frazeologiya". Moskva, 2017. 7. Teliya, V. N. "Rus frazeologiyasi: Semantik, pragmatik va lingvokulturologik jihatlar". Moskva, 1996. ~ 443 ~