XORIJIY TILLARNI O`RGANISHDA CHOG`ISHTIRISH METODINING AHAMIYATI

Аннотация

Bizga ma’lumki, har bir mavzuni yaxshiroq tushunish uchun, avvalo, atama va terminlarnig izohini ifodalash, tavsiflash lozim. Metod termini yunonchada:,,metodos’’- bilish yoki tadqiqot yo`li, nazariyasi,ta’limot (voqealikni amaliy va nazariy egallash), o`zlashtirish, o`rganish, falsafiy bilimlarni yaratish va asoslash usuli. Hozirgi kunda xorijiy tillarni o`rganishga bo`lgan talabning yuqoriligi bois, til o`rganish jarayonida zamonaviy lingvodidaktikalarni ishlatish samarali yo`l deb hisoblanilmoqda. Bularning ichida chog`ishtirish metodining ahamiyati sezilarli darajada chunki bir til oilasi yoki bir til oilasiga mansub bo`lmagan tillarni chog`ishtirib o`rganish ikkinchi bir tilni o`rganishga katta imkoniyatlar eshigini ochib beradi. Nafaqat, bir til,balki, ikki va undan ortiq tillarni o`rganishda ham chog`ishtirish metodi eng ustuvor yo`nalish deb belgilangan. Kalit so`zlar: termin, atama, lingvodidaktika, chog‘ishtirish metodi, til oilalari, antik davr, kontrastiv metod, metakognitiv, kategoriya, artikl, predlog. ASOSIY QISM Chog`ishtirish metodi-filologik hodisalarni tizimli qiyoslashga asos bo`lgan metod bo`lib, asosan farqlarni ochib berishga qaratilgan metoddir. Shuning uchun tilshunoslikda boshqacha nom bilan,,kontrastiv metod’’ deb atalgan. Garchi nazariy asoslari ishlab chiqilgan bo`lmasa-da, antic davrlardan boshlab turli xil filologik hodisalarni tadqiq qilishga qaratilgan asarlar yaratilgan. Alisher Navoiyning turkiy tillar muhokamasiga qaratilgan,,Muhokamat-ul lug`atayn,, asari chog`ishtirish metodining yorqin namunasidir. Navoiy o`zbek tilidagi ayrim tushunchalarni anglatuvchi yuzta fe’lni o`zi yaxshi bilgan fors tili bilan birga muqoyasa qiladi va uning mazmunini she’riy misollarda sharhlaydi. Turkiy tildagi ushbu yuzta fe’lning forsiydagi muqobillarining anglashdagi mohiyati cheklanganligini ko`rsatib beradi. Navoiy bu haqda,,Muhokamat ul-lug`atayn’’ da shunday yozadi:,,Bu yuz lafzdirki, g`arib maqosid adosida ta’yin qilibdurlarki, takallum chog`ida kishi anga muhtoj bo`lur.Ko`pi andoqdurki, also aning mazmunin tafhim qimoq bo`lmas va ba’ziniki, anglatsa bo`lg`ay, har lafz tafhimi uchun necha lafzni tarkib qilmag`uncha bo`lmas, ul dag`i arabiy alfoz madadi bila va turk alfozida bu nav’ lafz ko`p topilur. Masalan, bu mazkur bo`lg`on yuz lafzdin bir nechaga mashg`ullik qilib sobit qilali, to xasm muqobalada ilzom bo`lsunki, o`zgalarni munga qiyos qilsun’’. Fanda mazkur metodning nazariy asoslari I.A.Boduen de Kurtune tomonidan XIX asrda kashf ~ 399 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman etilgan. Ye.D.Polivanov, L.V.Sherba kabi olimlar bu boradagi ishlarini davom ettirishgan. Chog`ishtirish metodi orqali o`rganuvchilar o`z ona tillari bilan chet tilidagi grammatik, fonetik va leksik farqlarni anglab, qanday xatolarni ko`proq qilishlarini oldindan bilishlari mumkin. Bu interferensiy xatolarining oldini olishga xizmat qiladi. Chog`ishtirish orqali har ikkala tilning grammatik kategoriyalari (fe’l zamonlari, artikllar, predloglar va h.k.) ancha tushunarli bo`ladi. Ayniqsa ingliz, rus, fransuz kabi chet tillarini o`rganishda bu metod mantiqiy bog`lanishlarni ko`rsatib berish uchun foydalidir. Taqqoslash orqali o`quvchi o`z-o`zini kuzatishga va mustaqil tahlil qilishga o`rganadi. Bu esa metakognitiv ko`nikmalarni rivojlantiradi, ya’ni o`z o`rganish jarayonini anglash va nazorat qilishga yordam beradi. Ko`p tilli o`quvchilarda (masalan, o`zbek-rus-ingliz tillarini biladiganlar) uchta tilni bir-biri bilan taqqoslash orqali har bir tilning o`ziga xos jihatlarini chuqurroq o`rganish mumkin. Bu tilni faqat yodlab emas, anglab o`rganishga olib keladi.Chog`ishtirish metodi ayniqsa interferensiyani bartaraf etishda, grammatik tushunchalarni osonlashtirishda va metakognitiv ko`nikmalarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, bu yondashuv nafaqat til o`rganishda, balki tarjimonlik, tilshunoslik va zamonaviy sun’iy intellekt tizimlarida ham amaliy ahamiyat kasb etadi.Amaliy sohalarda chog`ishtirish metodini ishlata olish,uni o`z o`rnida qo`llash chet tillarini tez o`rganishga imkon beradi. XULOSA Shunday qilib, til o`rganish metodikalarida chog`ishtirish metodini zamonaviy didaktik vositalar bilan uyg`unlashtirib qo`llash, til o`rganish metodik arsenalini boyitadi va o`quvchilarning chet tillarini yanada samarali va chuqur o`zlashtirishiga xizmat qiladi. Chog`ishtirish metodi ayniqsa interferensiyani bartaraf etishda, grammatik tushunchalarni osonlashtirishda va metakognitiv ko`nikmalarni shakllantirishda muhim rol o`ynaydi. Bundan tashqari, bu yondashuv nafaqat til o`rganishda, balki tarjimonlik, tilshunoslik va zamonaviy sun’iy intellekt tizimlarida ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, chog`ishtirish metodi guruhda jamoaviy fikrlashni rivojlantiradi, a'zolarni o`z fikrlarini ochiq va erkin ifodalashga undaydi. Bu jarayon innovatsion yondoshuvlarni va yangi perspektivalarni ishlab chiqishda juda foydalidir. Foydalanilgan