OVQATLANISH GIGIENASI

Аннотация

Ushbu maqolada inson salomatligini saqlashda ovqatlanish gigienasining tutgan o‘rni yoritilgan. To‘g‘ri ovqatlanish madaniyati, sanitariya- gigiena qoidalariga rioya etish, oziq-ovqat mahsulotlarining sifati, saqlanishi va iste’mol qilish shartlari tahlil qilingan. Maqolada ovqatlanish gigienasi bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar tahlil qilinadi, amaliy metodlar va natijalar asosida gigienik xulq-atvorni shakllantirishning samarali usullari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Ovqatlanish gigienasi, sanitariya, sog‘liqni saqlash, oziq-ovqat sifati, toza suv, infeksiya profilaktikasi, gigiena madaniyati. Ovqatlanish gigienasi — inson salomatligini saqlashda eng muhim omillardan biri hisoblanadi. To‘g‘ri tashkil etilgan ovqatlanish nafaqat jismoniy o‘sish va rivojlanishni ta’minlaydi, balki turli yuqumli va yuqumsiz kasalliklarning oldini olishga ham xizmat qiladi. Inson organizmi uchun zarur bo‘lgan ozuqaviy moddalarni yetarli va xavfsiz shaklda iste’mol qilish, ovqat tayyorlash va saqlash jarayonida sanitariya-gigiena talablariga rioya qilish orqali amalga oshiriladi. Bugungi kunda noto‘g‘ri ovqatlanish, ifloslangan mahsulotlar yoki gigiena qoidalariga amal qilmaslik oqibatida yuzaga kelayotgan sog‘liq muammolari dolzarb masalaga aylangan. Ovqatlanish gigienasi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash, saqlash va iste’mol qilish jarayonida tozalik, xavfsizlik va sog‘liqni saqlash qoidalariga rioya qilishni o‘z ichiga olgan muhim amaliyotdir. Bu qoidalar oziq-ovqat orqali yuqadigan kasalliklar (masalan, salmonellyoz, E.coli infektsiyasi, botulizm) va oziq-ovqat zaharlanishining oldini olishga yordam beradi. Quyida ovqatlanish gigienasining har bir jihati batafsil yoritilgan: Shaxsiy gigiena Shaxsiy tozalik ovqatlanish gigienasining asosiy poydevoridir, chunki inson tanasi bakteriyalar va mikroblarni oziq-ovqatga o‘tkazishi mumkin. - Qo‘l yuvish: https://scientific-jl.com/new 77 66 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS - Ovqat tayyorlash yoki iste’mol qilishdan oldin qo‘llarni iliq suv va sovun bilan kamida 20 soniya davomida yuvish kerak. Bu vaqt ichida qo‘lning barcha qismlari, shu jumladan barmoqlar orasi, tirnoq atrofidagi joylar va bilaklar tozalanadi. - Qo‘l yuvish ayniqsa xom go‘sht, baliq yoki tuxum bilan ishlashdan oldin va keyin muhimdir. - Agar sovun va suv mavjud bo‘lmasa, kamida 60% spirtli antiseptik vositalardan foydalanish mumkin, ammo bu qo‘l yuvishni to‘liq almashtirmaydi. - Soch va kiyim tozaligi: - Sochlar ovqatga tushmasligi uchun ularni yig‘ib qo‘yish yoki maxsus bosh kiyim (soch to‘ri yoki kepka) kiyish tavsiya etiladi. - Ovqat tayyorlashda toza kiyim, ideal holda apron kiyish kerak. Kiyimda axloqsizlik yoki mikroblar bo‘lsa, ular ovqatga o‘tishi mumkin. - Tirnoqlar va teri: - Tirnoqlarni qisqa va toza tutish lozim, chunki uzun tirnoqlar ostida mikroblar to‘planishi mumkin. - Qo‘lda ochiq yaralar yoki kesiklar bo‘lsa, ularni suv o‘tkazmaydigan yamoq bilan yopish va qo‘lqop kiyish kerak. - Kasallik holatida: - Agar sizda oshqozon-ichak kasalliklari, gripp yoki boshqa yuqumli kasalliklar bo‘lsa, ovqat tayyorlashdan tiyilish kerak, chunki mikroblar ovqat orqali boshqalarga yuqishi mumkin. Oshxona va jihozlar tozaligi Oshxonada ishlatiladigan barcha sirtlar va jihozlar toza bo‘lishi ovqatlanish gigienasining muhim qismidir. - Ish sirtlari: - Oshxona stoli, kesish taxtasi va pechka kabi sirtlar har foydalanishdan oldin va keyin tozalanishi kerak. Buning uchun issiq suv, sovun yoki maxsus tozalovchi vositalardan foydalanish mumkin. - Ayniqsa, xom go‘sht, baliq yoki parranda go‘shti bilan ishlagan sirtlarni dezinfeksiya qilish zarur, chunki ularda salmonella yoki kampilobakter kabi zararli bakteriyalar bo‘lishi mumkin. - Jihozlar va idish-tovoqlar: - Pichoqlar, vilkalar, qoshiqlar, kesish taxtalari va boshqa jihozlar har foydalanishdan keyin yuvilishi va quritilishi kerak. - Idish yuvish mashinasidan foydalanish samarali, chunki u yuqori haroratda mikroblarni yo‘q qiladi. Agar qo‘lda yuvilsa, issiq suv va yuvish vositasidan foydalanish lozim. - Kesish taxtalari uchun alohida taxtalardan foydalanish tavsiya etiladi: biri xom go‘sht va baliq uchun, boshqasi sabzavotlar va tayyor ovqatlar uchun. https://scientific-jl.com/new 77 77 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS - Oshxona sochiqlari va shimgichlar: - Oshxona sochiqlari va shimgichlar muntazam yuvilishi yoki almashtirilishi kerak, chunki ular nam bo‘lib mikroblar ko‘payishi uchun qulay muhit yaratadi. - Sochiqlarni har kuni yuvish yoki bir marta ishlatiladigan qog‘oz sochiqlardan foydalanish afzal. - Muzlatgich va oshxona mebellari: - Muzlatgich ichi muntazam tozalanib, oziq-ovqat qoldiqlari va chirigan mahsulotlar olib tashlanishi kerak. - Oshxona javonlari va shkaf ichlari chang va axloqsizlikdan toza bo‘lishi lozim. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash Oziq-ovqat mahsulotlarini to‘g‘ri saqlash ularning xavfsizligini ta’minlaydi va buzilishini oldini oladi. - Harorat nazorati: - Muzlatgich harorati 0–4