BUXORO MA’RIFATPARVAR JADIDLAR VA ULARNING ILMIY ME’ROSINI OʽRGANISH PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA

Аннотация

The main content of this article is the Jadid movement that emerged in the late 19th and early 20th centuries and how this movement was formed in the Bukhara region. The article cites the factors that led to the emergence of the Jadid movement in Bukhara. The spiritual image of the period when Jadidism emerged is somewhat illuminated. It also touches on the spiritual and mental state of the people at that time and lists the names of the most famous Jadids in the region. Keywords: Jadid movement, Bukhara Jadids, enlightenment, madrasa, reformism, national liberation, "Muzaaffaria", ancientists. Kirish. XXI asr ilm-marifat va fan-texnologiya asri bo’lganligi sababli, eng ko’p e’tibor ta’lim-tarbiya, ilimliklik darajaralari, ilmiy meroslarni tadqiq qilib o’rganib, ularni zamonga moslashtirsh va ulardan foydalanib natijalarga erishishga qaratilmoqda. Shu jumladan, ta’lim-tarbiyani yaxshilash maqsadida, ma’rifatparvar https://scientific-jl.com/new 11 00 77 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS jadidlarning hayoti, ilmiy-ijodiy faoliyati, ilm-marifatdagi qilgan ishlarini o’rganish hozirgi kunning e’tibor markaziga aylandi. Jadidlarni o’rganish bir qancha harakatlar boshlab yuborilgan va bunda tadqiqotchilar turli yo’nalishlar bo’yicha tadqiqot olib bormaqdalar. Jadidlarga ma’rifatparvar g’oyalarni tarqatish va millatni bilimli qilish g’oyalari qayerdan keldi? Ular ham shu jamiyatning eskilikka yopishib olgan, an’anaga daxl qiluvchi har qanday hodisani “shoshqoloqlik” atab, taraqqiyot yo’lidagi toshga aylangan qatlam ichidagi insonlar ediku? Birinchi muammo jadidchilik qanday sharoitda shakillandi? XIX asr oxiri XX asr boshlarida dunyo siyosiy maydonida ham, Turkiston maydonida ham va jumladan Buxoro diyorida ham siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot bir muncha og’ir edi. Dunyo ikki xil tuzumni mustamlakachilar va mustamlkalardan iborat edi. Buxoro ham Rossiya tomonidan 1868-yilda bosib olingandan so’ng mustamlakachi davlatga aylandi. Mustamlakachilik Buxoro uchun ham iqtisodiy-siyosiy, ham ijtimoiy-madaniy sohalarda mavjud vaziyatlarni yanada og’irlashtirdi. Xalq oldin amirlik uchun ishlagan bo’lsa endilikda bunga ruslar ham qo’shildi va xalqning axvoli ham yanada og’irlashdi. XIX asrda bunday xolatlardan norozi bo’lgan xalq kichik-kichik noroziliklar uyushtirdilar, ammo bu norozilik harakatlari Buxoro va ruslardan yonlangan qo’shinlar tomonidan bostirilib borildi. Yana shuningdek boshqaruv sohalarida ham asosan Rossiyadan ko’chirib keltilganlarning rahbarlik qilishlar xalqni tobora ahvolini yanada og’irlashtirar edi. Rossiyaning bunday siyosat yuritishidan maqsad O’rta Osiyoni arzon ishchi kuchi va mamalakati iqtisodiyoti uchun xomashyo bazasiga aylantirish edi. Turkiston zamini Rossiyadan keltiligan tayyor sanoat mollari bilan to’ldirilib, mo’may daromadni qo’lga kiritayotgan rus hukumati va firmalariga bu yoqardi. Umuman aytganda rus hukumati o’lkani boyliklarini talash va o’zining mustamlakasiga aylantirish yo’lidan hech narsadan toymadi. Turkiston, jumladan Buxoro iqtisodiy hayoti ham aynan shu maqsadga tobe xolda hayot kechira boshladi. O’lka xalqlarining erk va hurriyat uchun kurashi milliy-ozodlik harakatlari mazmun-mohiyatida o’z aksini topgan bo’lsa, milliy taraqqiyparvar kuchlarning ma’rifatchilik harakati jadidchilikda namoyon bo’ldi. “Ellik yildan beri, - deb yozgan edi Furqat, - ezildik, taxqir etildik. Qo’limiz bog’landi. Tilimiz kesildi. Og’zimiz qoplandi. Yerimiz bosildi, molimiz talandi. Sharafimiz yemirildi, nomusimiz g’asb qilindi. Insoniyligimiz oyoq osti qilindi. Tizimli turdik, sabr etdik. Kuchga tayangan har bir buyruqqa bo’ysundik. Butun borlig’imizni berdik”.1 Mana shunday qalbida ozodlik hayqirayotgan millatning farzandlari o’zlarning harakatlarini boshlash yo’lida kichik qadamlamlarni tashlay boshladilar. 1 “Sharq yulduzi”, 1992-yil, 10-son, 173 b. https://scientific-jl.com/new 11 00 88 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Buxoroda shakillanayotgan jadidchilik harakati saflarida tur xildagi qatlamni uchratish mumkin edi. Biri savdogar oilasida tug’ulib Rossiyada ta’lim olib kelgan, biri Mir-Arab madarasasida ta’lim olib, Haj ziyoratiga borib keyin Eron, Arabiston, Hindiston o’lkalariga sayohat qilib kelgan, Turkiyaga borib chet ellik ziyolilar bilan uchrashgan, biri madrasa ta’limini olib o’zining maktabini ochgan, biri o’zining hajviylik qobliyatlari namoyish qila olgan shoir va hattoki o’sha vaqtda ruslashtirish siyosatini yuritish maqsadida ochilgan rus-tuzum maktablarida o’qib chiqqanlar orasidan ham mavjud edi. Bu kabi turli xil qatlam orasidan chiqqanlarni birlashtirib turgan asosiy birdan-bir vazifa bu xalqni ilimli qilish va jamiyatdda o’z o’nini topgan insonlarni ko’paytirish edi. Vatanga sodiqlik va uning mustaqilligini qaytarish fikrlari ham jadidlar yetakchiligida jamiyatdagi barcha qatlamlarni ozodlik kurashiga chorladi. Jadidlar o’sha paytdagi vaziyatdan kelib chiqqan holatda, birinchi o’rinda xalqning savodini chi