TOʼQAYZORDA TARQALGAN DARAXT VA BUTA O’SIMLIKLARI.ULARNING AHAMIYATI

Аннотация

Plant geography is understood as the distribution of plants on the Earth's surface based on certain natural laws. These issues were raised at the beginning of the XIX century by the famous German naturalist A. Humboldt. In most cases, the following vegetation cover zones are distinguished on a global scale: tundra, deciduous forest, evergreen broad-leaved forest, deserts, hills, savannas, deciduous tropics, etc. Ключевые слова:рощи,климат,гидроморфная почва,дерево, куст, состояние окружающей среды,eкосистема, культурное состояние. Keywords:groves, climate, hydromorphic soil, tree, bush, state of the environment, ecosystem, cultural state. . Toʼqaylar dengiz, koʼl va daryolar qirgʼoqlarini egallab turadi.Asosan dengiz sathidan 200 metrdan 600-700metrgacha baland boʼlgan hududlarda uchraydi.Toʼqayzorlar hududlarning iqlim sharoitlariga, suv va tuproq tarkibiga mos www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 92 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi ravishda oʼsimlik turlariga egadir. Osiyo hududida qamishli toʼqayzorlar, turanga va turangili, ilonchirmovuqli, jiyda va chakandali toʼqayzorlar koʼp uchraydi.To‘qoyzorlar – daryo va soy bo‘ylarida joylashgan, o‘ziga xos nam iqlimli va unumdor tuproqli hududlar bo‘lib, o‘zida boy o‘simliklar va hayvonot dunyosini jamlagan muhim tabiiy ekotizim hisoblanadi. To‘qoyzor o‘simliklari, xususan daraxt va buta shaklidagi turlarning biologik, ekologik va xo‘jalik ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar nafaqat O‘zbekistonda, balki dunyo miqyosida ham keng miqyosda olib borilgan. To‘qoyzor — o‘rmon zonasida joylashgan, ayniqsa, daraxtlar va o‘simliklarning boy turlari bilan ajralib turadigan hududdir. Ushbu hududda o‘rmon ekosistemasi shakllanib, muayyan iqlim sharoitlari, yer osti suvlari darajasi va boshqa tabiiy omillar ta’sirida o‘ziga xos o‘simliklar tizimi mavjud. To‘qoyzorning asosiy xususiyati, shu bilan birga, daraxtlarning katta xilma-xilligi, ular o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik va o‘sish sharoitlarining mosligi bilan bog‘liqdir To‘qoyzorda uchraydigan asosiy daraxt turlaridan biri tol (Populus), terak (Salix) va zarang (Ulmus) kabi o‘simliklar hisoblanadi. Tol daraxtlari, ayniqsa, daryo va ko‘l bo‘ylarida keng tarqalgan bo‘lib, ularning ildizlari va barglari ekosistemadagi boshqa turlarga yaxshi moslashgan. To‘qoyzorda tarqalgan daraxt turlari, nafaqat tabiatda, balki mahalliy iqtisodiyotda ham katta o‘rin tutadi, chunki ular ko‘plab foydali xom ashyo va resurslarni taqdim etadi. Shu bilan birga, ularning turlarini o‘rganish va ular bilan bog‘liq ekologik jarayonlarni tushunish, o‘rmonlarni barqaror boshqarish va saqlash uchun zaruriydir. To‘qoyzorning asosiy daraxt turlari, masalan, tol, terak va zarang, o‘zining ekologik xususiyatlariga qarab, muayyan sharoitlarda o‘sadi va rivojlanadi. Tol daraxtlari tez o‘sishi va ildiz tizimining kuchliligi bilan ajralib turadi, bu esa ularni daryo va ko‘l bo‘ylaridagi suvsiz hududlarda ham barqaror o‘sishini ta’minlaydi. Tolning boshqa turlarga nisbatan yuqori suv talab qilishi, shu bilan birga, uning barglarining katta yuzasi atmosferadagi namlikni oshirishga yordam beradi. Terak daraxti esa, o‘zining moslashuvchanligi va tez o‘sishi bilan birga, ko‘plab ekologik manfaatlarni taqdim etadi. To‘qoyzor hududi o‘simliklar va hayvonot dunyosining boy xilma- www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 93 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi xilligiga ega bo‘lgan ekologik tizimdir. Bu hududda daraxtlar, butalar va o‘t- o‘simliklar birgalikda o‘sib, o‘zaro ekologik aloqalarni o‘rnatib, tabiiy muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. To‘qoyzorda uchraydigan buta o‘simliklari, o‘z navbatida, o‘ziga xos ekologik ahamiyatga ega bo‘lib, ular o‘sish sharoitlariga moslashgan va hududning tabiiy barqarorligini ta’minlashda ishtirok etadi. To‘qoyzorda uchraydigan buta o‘simliklaridan biri na’matak (Caragana) bo‘lib, u tez o‘suvchi, bargli buta sifatida tanilgan. Na’matak asosan qurqoq yerlarda va nisbatan kam namlikka ega bo‘lgan hududlarda o‘sadi. Uning ildiz tizimi chuqur kirib, yer osti suvlarini yaxshi so‘rib olishga moslashgan. Bu o‘simlik, o‘zining mustahkam ildiz tizimi bilan tuproqni eroziyadan himoya qiladi, shu bilan birga, tabiiy resurslarni tejamkorlik bilan ishlatadi. Na’matakning ko‘plab turlari, ayniqsa, uning ko‘payishi va ko‘plab hayvonlar uchun oziq-ovqat manbai sifatida foydasi katta bo‘lganligi sababli, ekologik tizimda muhim rol o‘ynaydi. Bu buta, shuningdek, o‘zining nisbatan past bo‘yli o‘sishi va barglarining yuqori biologik faoliyati bilan tabiatda barqarorlikni ta’minlaydi. Jiyda butalari ham to‘qoyzorda keng tarqalgan. Jiyda, asosan, suvga yaqin joylarda, daryo va ko‘l bo‘ylarida uchraydi. Uning barglari keng va o‘ta namlikni yaxshi saqlaydi, bu esa jiyda o‘sishining asosiy omillaridan biridir. Jiyda butalari tez o‘sib, juda ko‘p filiallar beradi, bu esa uning o‘sishi uchun yaxshi sharoit yaratadi. Shu bilan birga, jiyda o‘zining ildiz tizimi orqali yerni mustahkamlashda yordam beradi, erning ero