BIR VA IKKI URUG’PALLALI O’SIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK TUZULISHI

Аннотация

This work explores the anatomical structure of monocot and dicot plant stems, highlighting their differences and biological significance. Аннотация: В данной работе рассмотрено анатомическое строение стеблей однодольных и двудольных растений, их различия и биологическое значение. Keywords: Poya, anatomical structure, vascular tissues, cambium, dicotyledon, monocotyledon, xylem, phloem, secondary growth, parenchyma. Ключевые слова: Стебель, анатомическое строение, проводящие ткани, камбий, двудольные, однодольные, ксилема, флоэма, вторичный рост, паренхима. O‘simliklar dunyosida poya organi muhim strukturaviy va funksional ahamiyatga ega bo‘lib, o‘simlikning yer ustki qismini tashkil etadi va barg, gul hamda mevalar uchun tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Poya orqali suv, mineral moddalar va organik birikmalarning harakati amalga oshadi, shuningdek, unda zaxira oziq moddalar to‘planishi mumkin. Poyaning anatomik tuzilishi uning tashqi muhitga moslashuvi, o‘sish sharoiti va evolyutsion rivojlanish darajasiga bevosita bog‘liqdir. Gullaydigan o‘simliklar — angiospermlar ikki katta guruhga: bir urugʻpallali (Monocotyledonae) va ikki urugʻpallali (Dicotyledonae) o‘simliklarga bo‘linadi. Bu ikki guruh o‘zining urug‘ tuzilishi, o‘sish shakllari, barg joylashuvi, ildiz tizimi kabi belgilar bilan bir-biridan farq qilganidek, ularning poya tuzilishida ham sezilarli tafovutlar mavjud. Xususan, poyadagi tolali to‘qimalarning joylashuvi, o‘suvchi to‘qimalar — kambiy qatlamining mavjudligi yoki yo‘qligi, o‘tkazuvchi to‘qimalarning tartibda joylashuvi ushbu farqlarni ifodalaydi. Bir urugʻpallali va ikki urugʻpallali o‘simliklar angiospermlar sinfiga kiradi. Ular evolyutsion www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 103 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi rivojlanish jarayonida bir-biridan ancha farqlanib ketgan. Bu farqlar nafaqat urug‘ tuzilishida, balki poya, barg, ildiz va gul organlarida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Anatomik tuzilishdagi farqlar esa o‘simliklarning ekologik moslashuvi, o‘sish tarzi va hayotiy sikllari bilan bevosita bog‘liq. Ikki urugʻpallali o‘simliklar poyasi aniq tabaqalashtirilgan tuzilishga ega. Kesimdan ko‘rish mumkinki, u quyidagi qatlamlardan tashkil topgan: Epidermis – poyaning eng tashqi qatlami bo‘lib, mexanik himoya vazifasini bajaradi. Periderma yoki korteks – epidermis ostida joylashgan hujayralar guruhi bo‘lib, asosiy va mexanik to‘qimalardan iborat. Endoderma – korteks va markaziy silindrni ajratib turuvchi qatlam. Markaziy silindr (stele): Kambiy – faollikda bo‘lgan o‘suvchi to‘qima bo‘lib, ikkilamchi o‘sishni ta’minlaydi. O‘tkazuvchi to‘qimalar (ksilema va floema) – halqasimon joylashgan, ksilema ichki tomonda, floema esa tashqi tomonda bo‘ladi. Markaziy parenxima – o‘rtada joylashgan bo‘shliqni to‘ldiradi, zaxira moddalari to‘planadi. Ikki urugʻpallalilarda kambiy faol bo‘lib, poyaning ikkilamchi qalinlashuvini ta’minlaydi, bu esa daraxtsimon shakllarning shakllanishiga zamin yaratadi. Bir urugʻpallali o‘simliklar poyasi oddiyroq tuzilgan bo‘lib, ularning o‘sishi asosan uchlik meristema (apikal meristema) hisobiga boradi. Anatomik kesimda quyidagi qismlar ajratiladi: Epidermis – tashqi himoya qatlami. Korteks – mexanik va asosiy parenximatik hujayralardan tashkil topgan. O‘tkazuvchi to‘qimalar – tartibsiz, tarqoq holatda joylashgan. Har bir to‘plamda ksilema va floema birga, plastinka shaklida joylashgan bo‘ladi. Kambiy yo‘q – shuning uchun bir urugʻpallali poyalarda ikkilamchi qalinlashuv kuzatilmaydi. Misol sifatida bug‘doy, jo‘xori, makkajo‘xori kabi o‘simliklar poyasi bu tuzilishga ega. Poya tuzilishidagi farqlar o‘simliklarning yashash muhitiga moslashuvi bilan bevosita bog‘liq. Masalan, ikki urugʻpallalilarda kambiy faoliyati va o‘tkazuvchi to‘qimalarning halqasimon joylashuvi ularga ko‘p yillik daraxtsimon shakllarda rivojlanish imkonini beradi. Bir urugʻpallilarda esa poya yillik o‘sishni ta’minlaydi, ular ko‘proq o‘tlar, donli va suv bo‘yida o‘suvchi o‘simliklar orasida uchraydi. O‘simlik poyasida suv va oziq moddalarning harakatini ta’minlovchi o‘tkazuvchi to‘qimalar – ksilema (yog‘och qavati) va floema (elaksimon naylar) muhim www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 104 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi ahamiyatga ega. Bu to‘qimalar ikki va bir urugʻpallalilarda har xil shakl va joylashuvda bo‘ladi. Ikki urugʻpallalilar: O‘tkazuvchi to‘qimalar halqasimon joylashgan bo‘lib, bu tuzilma kambiy yordamida doimiy yangilanib boradi. Ksilema markaz tomonda, floema esa tashqarida bo‘ladi. O‘tkazuvchi to‘qimalar o‘rtasida kambiy joylashgan, bu esa ikkilamchi o‘sishni ta’minlaydi. O‘tkazuvchi to‘qimalar poyada tartibsiz, tarqoq holatda joylashgan bo‘lib, ular har bir to‘plam ichida joylashadi. Har bir o‘tkazuvchi to‘plamda ksilema va floema yonma-yon turadi. Kambiy bo‘lmagani sababli ikkilamchi o‘sish sodir bo‘lmaydi. Poya mustahkamligini ta'minlaydigan mexanik to‘qimalar (sklerenkima va kollenkima) ham bir va ikki urugʻpallalilarda har xil darajada rivojlangan. Ikki u