MEVANING TUZILISHI VA TIPLARI

Аннотация

A thorough study of the morphological classification of fruits helps to understand their biological functions, ecological significance, and benefits to human life. This knowledge is used in botany, agronomy, breeding, and pharmacology. The process of fruit development is the final stage of plant sexual reproduction, and is carried out through various factors and mechanisms. This stage of fruit development is associated with the ripening process. Ключевые слова:перикарпий, эпикарпий, эндокарпий, мезокарпий, семя, эпидермис, пыльца, оплодотворение. Abstract: pericarp, epicarp, endocarp, mesocarp, seed, epidermis, pollen, fertilization. Meva— yopiq urugʻli oʻsimliklarning urugʻli organi; odatda, urugʻlanish natijasida hosil boʻladi. Ammo, partenogenez yoʻli bilan koʻpayadigan oʻsimliklar mevasi (partenokarp meva) urugʻlanishsiz yuzaga keladi va urugʻsiz boʻladi. Mevalarning shakli, kattaligi va rangi har xil. Meva bitta tugunchadan hosil boʻlsa (oʻrik, gilos, olcha, mosh, jagʻjagʻ va boshqalar) oddiy yoki asl meva, bir guldagi bir necha tugunchadan yuzaga kelsa (malina, maymunjon, ayiqtovon va boshqalar) murakkab meva, tuguncha va guldagi boshqa qismlarning ishtirokida shakllanadigan boʻlsa (qulupnay, tut, olma va boshqalar) soxta meva deb ataladi. www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 111 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Meva 3 qismdan — sirtqi qism yoki poʻst (ekzokarp)dan, poʻstsimon yoki yogʻochlangan qism (endokarp) va ular oʻrtasiga joylashgan oraliq qism (mezokarp) — meva etidan iborat. Hoʻl (etli, sersuv) va quruq (yupqa, quruq) mevalar mavjud. Hoʻl mevalar danakli (oʻrik, shaftoli, olcha va boshqalar) va urugʻli (olma, qovun, bodring va boshqalar) mevalarga boʻlinadi. Ular pishganda ochiladigan va ochilmaydigan boʻladi. Quruq meva tuzilishiga qarab bir nechtaga boʻlinadi: yongʻoq mevalar — poʻsti qattiq yogʻochsimon (yongʻoq, oʻrmon yongʻogʻi va boshqalar); pista mevalar — poʻsti dagʻal (kungaboqar, maxsar va boshqalar); doncha mevalar — poʻsti yupqa, urugʻga yopishgan (arpa, bugʻdoy. sholi, tariq va boshqalar) va qanotchali mevalar — urugʻida qanotchasimon parda boʻladi (qayragʻoch, shumtol, zarang va boshqalarda). Ochiladigan mevalar, odatda, koʻp urugʻli boʻlib, ochilish usuli va xonalarining soniga qarab bir necha xilga ajratiladi. Bargak meva — sallagul, isparak, tasmachoʻp; qoʻzok meva — turp, sholgʻom, indov; qoʻzoqcha meva — oʻsma, jagʻjagʻ, qatron; koʻsak meva — gʻoʻza, koʻknor, lolaqizgʻaldoq oʻsimliklarida uchraydi. Boʻlinadigan mevalar ikki va koʻp xonali tugunchadan hosil boʻlib, pishganda ayrim mevachalarga ajraladi (kashnich, ukrop, kovrak, kampir-chopon, tuyaqorin va boshqalarning mevalari). Meva tiplarini sistemaga soluvchi har xil tasniflar taklif qilingan, lekin ularning hammasini ham mukammal deb boʻlmaydi. Arman olimi A. L. Taxtajyan mevani tutashmagan mevabarglardan hosil boʻlgan apokarp meva va tutashgan meva barglardan tuzilgan senokarp mevaga ajratadi. Senokarp mevani sinkarp, parakarp valizikarpga ajratdi. Apokarp meva eng soddasi hisoblanadi. Mevaning biologik ahamiyati urugʻlarni himoyalash va tarqatishdir. Mevaqat urugʻlarni pishib yetilmasdan qurib qolish, shikastlanish va hayvonlarga yem boʻlishdan saqlaydi. Meva shamol, suv, odam va hayvonlar yordamida tarqaladi. Urug'lanish jarayoni o'simliklarda gullash orqali boshlanadi. Erkak va ayol jinsiy hujayralarining birlashishi (urug'lanish) meva hosil bo'lishining asosiy shartidir. Bu jarayon o'simliklarning o'zaro changlanish yoki o'z-o'zini changlatish orqali amalga oshadi. Urug'lanish natijasida tuxum hujayra (ayol) va polen (erkak) birlashadi, bu esa mevaning pishib yetilishiga zamin yaratadi.Mevalar qishloq www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 112 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi xo‘jaligi mahsuloti sifatida yurtimiz uchun muhim eksport manbai hisoblanadi. Uzum, olma, o‘rik, anor kabi mevalar xorijiy davlatlarga eksport qilinadi. Bu esa davlat iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Ekologik va agrotexnik ahamiyati.Mevali daraxtlar va butalar tuproqni boyitadi, eroziyadan himoya qiladi, mikroiqlimni yaxshilaydi. Ularning mavjudligi bog‘dorchilik va dehqonchilikda muhim agroekologik omil hisoblanadi. Meva pishib yetgach, uning urug'lari tashqariga chiqishga tayyor bo'ladi. Odatda, meva pishishi bilan uning urug'lari faollashadi va tarqalish jarayoni boshlanadi. Bu jarayon o'simlik turiga qarab turli yo'llar bilan amalga oshadi:Hayvonlar tomonidan tarqalish: Ko'plab mevalar hayvonlar tomonidan yeyilishi uchun pishib yetiladi, va hayvonlar ularni iste'mol qilganidan so'ng urug'lar boshqa joyga tarqaladi.Shamol orqali tarqalish: Ba'zi mevalar urug'larini shamol orqali tarqatadi, masalan, qamish yoki arpa kabi o'simliklar.Suv orqali tarqalish: Ba'zi o'simliklar suv orqali tarqalish uchun moslashgan, masalan, karnaylar yoki ba'zi tropik o'simliklar.Meva pishgandan so'ng, uning qobig'i ko'pincha bardoshli bo'ladi va urug'larni tashqi muhitdan himoya qiladi. Ba'zi mevalar urug'larini saqlash uchun q