UMURTQASIZ HAYVONLAR A’ZOLARI TIZIMI EVOLYUTSIYASI

Аннотация

This article discusses the evolutionary development of organ systems in invertebrate animals. The progression from simple to more complex forms of digestive, respiratory, nervous, circulatory, excretory, reproductive systems, and sensory organs is analyzed step by step. The formation of each system is related to the adaptation of organisms to their environment and lifestyle. The specialization of organ systems is illustrated using examples from different groups of invertebrates. Kalit so‘zlar: Umurtqasiz hayvonlar, evolyutsiya, a’zolar tizimi, ovqat hazm qilish, nafas olish, asab tizimi, qon aylanish, chiqaruv, ko‘payish, sezgi organlari. Ключевые слова: Беспозвоночные, эволюция, системы органов, www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 132 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi пищеварение, дыхание, нервная система, кровообращение, выделение, размножение, органы чувств. Keywords: Invertebrates, evolution, organ systems, digestion, respiration, nervous system, circulation, excretion, reproduction, sensory organs. Hayvonot olami yer yuzida juda keng tarqalgan va xilma-xil bo‘lib, ularning aksariyat qismini umurtqasiz hayvonlar tashkil etadi. Umurtqasiz hayvonlar – bu orqa umurtqasi yo‘q, tashqi yoki ichki skeleti bo‘lmagan, turli morfologik va fiziologik xususiyatlarga ega organizmlardir. Ular hayot faoliyati davomida o‘zlarining tuzilishi, a’zolari va ularning funksiyalari jihatidan muhim evolyutsion o‘zgarishlarga uchragan. A’zolari tizimi evolyutsiyasi – bu hayvonlarning harakat, ovqat hazm qilish, nafas olish, chiqaruv, asab, sezgi va boshqa tizimlarining paydo bo‘lishi, murakkablashuvi hamda ixtisoslashuv jarayonidir. Ayniqsa, umurtqasizlar sinfida bu jarayonlar ancha xilma-xil va bosqichma-bosqich kechadi. Evolyutsion taraqqiyot mobaynida oddiy hujayraviy organizmlardan tortib, murakkab tuzilgan ko‘p hujayrali hayvonlargacha bo‘lgan bosqichlar kuzatiladi. Umurtqasiz hayvonlarda ovqat hazm qilish tizimi evolyutsiyasi oddiydan murakkabga tomon rivojlangan. Eng sodda organizmlar – masalan, bir hujayrali infuzoriyalar, paramesiyumlar fagotsitoz orqali oziqlanadi. Ular ovqatni hujayra membranasi orqali qamrab olib, sitoplazmada hazm qiladi. Ko‘p hujayrali sodda hayvonlar – masalan, gubkalar (Porifera) ovqatni filtrlab oladi. Radial simmetriyaga ega bo‘lgan kovaklilar (Cnidaria)da esa gastrovaskulyar bo‘shliq shakllanib, u hazm qilish va moddalar tashish vazifasini bajaradi. Yassi chuvalchanglarda (Platyhelminthes) og‘iz teshigi va o‘rta ichakdan iborat oddiy tizim mavjud bo‘lib, anal teshigi bo‘lmaydi. Halqali chuvalchanglar (Annelida)da esa old, o‘rta va orqa ichak ajralgan bo‘lib, anal teshigi paydo bo‘lgan. Bu esa ovqat hazmini bir yo‘nalishda davom ettirishga imkon bergan. Bu tizim mollyuskalar (Mollusca), bo‘g‘imoyoqlilar (Arthropoda) va boshqa yuqori umurtqasizlarda murakkablashgan, ichak atrofida ixtisoslashgan bezlar, jigar va me’da shakllangan. Eng sodda umurtqasizlar (masalan, bir hujayralilar, gubkalar, kovaklilar)da www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 133 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi nafas olish diffuziya yo‘li bilan teri yoki hujayra orqali amalga oshadi. O‘rta darajadagi rivojlangan guruhlarda maxsus nafas olish organlari paydo bo‘lgan. Halqali chuvalchanglar tana yuzasi orqali gaz almashinuvi qiladi. Mollyuskalarda esa nafas olish uchun jabralar shakllanadi, quruqlikda yashovchi turlarida o‘pka yoki o‘pkasimon bo‘shliqlar mavjud. Bo‘g‘imoyoqlilarda nafas olish organlari turlicha: qisqichbaqasimonlarda – jabralar, hasharotlarda – traxeya tizimi, o‘rgimchaksimonlarda – o‘pka xaltachalari. Nerv tizimi evolyutsiyasi umurtqasiz hayvonlarda markaziy nerv tizimi shakllanishi bilan ifodalanadi. Kovaklilarda diffuz nerv tarmog‘i mavjud bo‘lib, markaziylashtirilmagan. Yassi chuvalchanglarda esa nerv tugunlari va uzunlamas nerv tolalari ko‘zga tashlanadi. Halqali chuvalchanglarda markaziy asab tizimi – bosh tugun va qorin nerv zanjiri shaklida rivojlangan. Bu tizim bo‘g‘imoyoqlilar va mollyuskalarda yuqori darajada ixtisoslashgan. Ayniqsa, boshoyoqli mollyuskalar (masalan, kalmar va ahtapot)da katta miqdordagi nerv hujayralar mavjud bo‘lib, ular murakkab harakat va xatti- harakatlarni boshqaradi. Sodda umurtqasizlarda (masalan, protozoalarda) chiqaruv vazifasini pulsatsiyalanuvchi vakuolalar bajaradi. Gubkalarda maxsus ajratish organlari yo‘q. Kovaklilar va yassi chuvalchanglarda protonefridiyalar (tarmoqlangan naychalar va yulduzsimon hujayralar) paydo bo‘lgan. Halqali chuvalchanglarda va ayrim mollyuskalarda metanefridiyalar uchraydi, ular segmentatsiyalangan tananing har bir bo‘lagida joylashgan. Bo‘g‘imoyoqlilarda esa malpigi naychalari orqali chiqaruv amalga oshiriladi. Gubkalar, kovaklilar va yassi chuvalchanglarda qon aylanish tizimi mavjud emas – moddalar hujayralararo suyuqlik orqali tarqaladi. Halqali chuvalchanglarda esa yopiq qon aylanish tizimi mavjud bo‘lib, yurak vazifasini bajaruvchi pulsatsiyalovchi tomirlar orqali qon harakatlanadi. Mollyuskalarda ochiq qon ayl