O’ZBEKISTONDA UCHRAYDIGAN SUTEMIZUVCHILAR, OVLANADIGAN VAKILLARI

Аннотация

This paper explores the mammal species found in Uzbekistan, including their biodiversity, habitats, hunted species, disease-carrying representatives dangerous to human health, and rare species listed in the Red Book. Based on collected data, the ecological significance of mammals, the need for their conservation, and current challenges related to them are analyzed. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston hayvonot dunyosi, ovlanadigan turlar, zoonoz kasalliklar, “Qizil kitob”, noyob hayvonlar, ekologik muvozanat, himoya ostidagi turlar Ключевые слова: млекопитающие, фауна Узбекистана, охотничьи виды, зоонозные заболевания, Красная книга, редкие животные, www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 137 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi экологическое равновесие, охраняемые виды Keywords: mammals, fauna of Uzbekistan, hunted species, zoonotic diseases, Red Book, rare animals, ecological balance, protected species O‘zbekiston hududi hayvonot olami bilan boy bo‘lib, bu yerda turli ekologik sharoitlarga moslashgan ko‘plab yovvoyi hayvon turlari uchraydi. Xususan, sutemizuvchilar (Mammalia) sinfi vakillari mamlakat bioxilma-xilligida muhim o‘rin egallaydi. Sutemizuvchilar yuksak tuzilgan, murakkab nerv sistemasiga ega bo‘lgan hayvonlar bo‘lib, ularning asosiy belgilaridan biri – bolalarini sut bilan oziqlantirish xususiyatidir. O‘zbekistonda tabiiy geografik hududlarning xilma- xilligi – tog‘lar, cho‘llar, dashtlar va o‘rmonzorlarning mavjudligi sutemizuvchilarning turli turlarining yashashiga imkon yaratadi. Respublika hududida yovvoyi sutemizuvchilarning 100 dan ortiq turi qayd etilgan bo‘lib, ulardan ba'zilari ovlanadi, ayrimlari esa zoonoz kasalliklar – vabo, qum tegi, echinokokkoz, lyalya parazitoz va boshqa yuqumli kasalliklar tarqalishida vositachi hisoblanadi. Shu bilan birga, ayrim noyob va yo‘qolib borayotgan turlar ham mavjud bo‘lib, ular O‘zbekiston Respublikasi “Qizil kitobi”ga kiritilgan va muhofaza ostiga olingan. O‘zbekiston hududida sutemizuvchilarning 100 dan ortiq turi mavjud bo‘lib, ular 6 ta turkum va 20 dan ortiq oilalarga mansub. Ular orasida kemiruvchilar, yirtqichlar, qo‘ng‘izxo‘rlar, yarasalar, tuyoqlilar va boshqalar mavjud. Ularning aksariyati quruqlikda yashovchi, faqat ayrimlari yarim suv hayoti tarzida yashaydi. O‘zbekistonda uchraydigan asosiy sutemizuvchilar quyidagilardir: Bo‘ri (Canis lupus) – cho‘l va dasht hududlarida yashaydi, yirtqich hisoblanadi. Tulki (Vulpes vulpes) – keng tarqalgan, oziq zanjirida muhim o‘rin tutadi. Jayra (Gazella subgutturosa) – cho‘l va yarim cho‘l hududlarda yashaydi. Qoraquloq (Caracal caracal) – nisbatan kam uchraydi, O‘zbekistonning janubiy hududlarida topiladi. Ko‘rshapalaklar (Chiroptera turi vakillari) – turlar soni 20 dan ortiq bo‘lib, hasharotxo‘r hisoblanadi. Toshbaqa (Hystrix leucura) – kamyob kemiruvchi, asosan tog‘ etaklarida yashaydi. Suv kalamushi (Ondatra zibethicus) – suv bo‘yida uchraydi, ekologik tizim uchun muhim. Sutemizuvchilarning ekologik tizimdagi roli www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 138 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi katta: ular ozuqa zanjirining muhim bo‘g‘inini tashkil qiladi, hasharotlar sonini nazorat qiladi, o‘lik organizmlarni yo‘qotishda ishtirok etadi. O‘zbekiston Respublikasi “Ov qilish qoidalari”ga muvofiq, ayrim sutemizuvchilar ov obyekti sifatida belgilangan. Bu hayvonlar asosan mo‘yna, go‘sht yoki boshqa iqtisodiy foydasi uchun ovlanadi. Ovlanadigan asosiy sutemizuvchilar quyidagilar: Tulki (Vulpes vulpes) – mo‘ynasi uchun ovlanadi. Jayra (Gazella subgutturosa) – ilgari ko‘p ovlangan, hozirda cheklovlar mavjud. Bo‘ri (Canis lupus) – qishloq xo‘jaligi hayvonlariga zarar yetkazgani uchun ovlanadi. Toshbaqa (Hystrix leucura) – mo‘ynasi va go‘shti uchun noqonuniy ovlanadi. Suv kalamushi (Ondatra zibethicus) – mo‘ynasi qimmatli hisoblanadi. Ov jarayonida ekologik muvozanatni saqlash maqsadida kvotalar, mavsumiy cheklovlar va ruxsatnomalar asosida ovga ruxsat beriladi. Noqonuniy ov holatlari tabiiy muhitga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Kasallik tarqatuvchi va noyob turlar: Sutemizuvchilar orasida ayrim turlar zoonoz kasalliklar, ya’ni insonlarga yuqadigan yuqumli kasalliklar tarqalishida ishtirok etadi. Jumladan: Kalampir sichqon (Meriones libycus) – qum tegi (leishmanioz) kasalligini tarqatadi. Tulki va bo‘rilar – quturish (beshenstvo) virusining asosiy tashuvchilaridan biri. Ko‘rshapalaklar – turli viruslar, jumladan koronavirus oilasi vakillarining rezervuari hisoblanadi. Shuningdek, O‘zbekistonda ayrim noyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi sutemizuvchilar mavjud: Jayra (Gazella subgutturosa) – soni keskin kamaygan, “Qizil kitob”ga kiritilgan. Qoraquloq (Caracal caracal) – kam uchraydi, himoya ostiga olingan. Toshbaqa (Hystrix leucura) – populyatsiyasi juda kichik. O‘zbekiston ko‘rshapalaklari (Myotis blythii, Rhinolophus hipposideros) – kamyob, ayrimlari xalqaro muhofaza ro‘yxatlariga kiritilgan. Ushbu turlarni asrash va ko‘paytirish O‘zbekiston Respublikasining tabiatni muhofaza qilish siyosatini