GULLI OSIMLIKLARNING KELIB CHIQISHI. ZAMONAVIY KLASSIFIKATSIYASI

Аннотация

The origin and modern classification of flowering plants are studied. They are divided into monocots and dicots. Classification is based on molecular biology. Аннотация: Рассмотрены происхождение и современная классификация цветковых растений. Делятся на однодольные и двудольные. Классификация основана на молекулярной биологии. Keywords: Flowering plants, origin, evolution, classification, monocots, dicots, molecular biology, phylogenetics, morphology, seed. Ключевые слова: Цветковые растения, происхождение, эволюция, классификация, однодольные, двудольные, молекулярная биология, филогенетика, морфология, семя Gulli o‘simliklar (Magnoliophyta yoki angiospermlar) dunyodagi eng ko‘p tarqalgan va biologik xilma-xilligi eng yuqori bo‘lgan o‘simlik guruhlaridan biridir. Ularning evolyutsiyasi va kelib chiqishi o‘rganilishi nafaqat o‘simlikshunoslik fanining rivojlanishiga, balki butun biologiya, ekologiya va agronomiya sohalariga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Gulli o‘simliklarning kelib chiqishi, ularning evolyutsion tarixi va tizimlashtirilishi o‘rganilishi tabiatdagi o‘simliklarning rivojlanish jarayonini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bugungi kunda gulli o‘simliklarning klassifikatsiyasi ilm-fan taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning taksonomiyasi molekulyar biologiya, genetik va morfologik tadqiqotlar asosida muntazam yangilanib bormoqda. Zamonaviy klassifikatsiya tizimlari gulli o‘simliklarning filogenetik munosabatlarini aniqroq ko‘rsatish imkonini beradi va ularning evolyutsion yo‘llarini tushunishda muhim vosita hisoblanadi. Gulli www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 41 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi o‘simliklar — angiospermlar, o‘simliklar olamining eng rivojlangan va xilma-xil guruhi hisoblanadi. Ularning kelib chiqishi paleobotanik va molekulyar tadqiqotlar yordamida aniqlangan. Taxminlarga ko‘ra, gulli o‘simliklar taxminan 140-160 million yil avval, o‘rta mezozoy davrida paydo bo‘lgan. Ular qadimgi gilamshaklilar (gymnospermlar)dan ajralib chiqqan bo‘lib, bunga morfologik va genetik o‘xshashliklar asos bo‘ladi. Gulli o‘simliklarning evolyutsiyasi asosan ularning urug‘larni himoya qiluvchi mevalari va gullarning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Gullar orqali changlanish jarayoni samaraliroq bo‘lib, bu o‘z navbatida o‘simliklarning ko‘payishi va tarqalishini tezlashtirgan. Shu sababli, angiospermlar bugungi kunda barcha o‘simliklarning taxminan 80 foizini tashkil etadi. Evolyutsion tahlillar gulli o‘simliklarni ikki asosiy guruhga bo‘lishni taklif qiladi: bir urug‘li (Monocotyledonae) va ikki urug‘li (Dicotyledonae) o‘simliklar. Bu guruhlar gullarning tuzilishi, barglarning qon tomirlari joylashuvi va urug‘larning soniga qarab ajraladi. Gulli o‘simliklarning klassifikatsiyasi ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan va vaqt o‘tishi bilan rivojlanib kelmoqda. Dastlabki klassifikatsiya tizimlari asosan morfologik xususiyatlarga asoslangan bo‘lsa, zamonaviy tizimlarda molekulyar biologiya, DNK tahlillari va filogenetik tadqiqotlar muhim o‘rin tutadi. Eng mashhur zamonaviy klassifikatsiya tizimi — Angiosperm Phylogeny Group (APG) tizimi bo‘lib, u molekulyar ma’lumotlarga tayangan holda angiospermlarning filogenetik daraxtini yaratadi. APG tizimi gulli o‘simliklarni ko‘plab tasnifiy darajalarga bo‘ladi, jumladan: Bazanoturli (basal) o‘simliklar: evolyutsion jihatdan eng qadimgi guruhlar, masalan, Amborella va Nymphaeales. Bir urug‘li o‘simliklar (Monocots): bitta urug‘ga ega bo‘lib, ular orasida donli ekinlar, piyoz, makkajo‘xori kabi o‘simliklar mavjud. Ikki urug‘li o‘simliklar (Eudicots): ko‘pchilik gulli o‘simliklar shu guruhga kiradi, ular ikki urug‘li bo‘lib, barglarning qon tomirlarining joylashishi va boshqa morfologik xususiyatlar bilan ajralib turadi. Zamonaviy klassifikatsiya gulli o‘simliklarning evolyutsion aloqalarini aniqroq tushunishga imkon beradi va ularni tizimli ravishda o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Gulli o‘simliklarni klassifikatsiya qilishda bir qator morfologik va anatomik xususiyatlar www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 42 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi asos qilib olinadi, jumladan: Gulning tuzilishi: gulning qaysi qismidan iboratligi, gulqopchalarning soni va joylashuvi. Urug‘larning soni va turi: urug‘ ichida qancha urug‘ mavjudligi va ularning shakli. Barglarning tuzilishi: barglarning qon tomirlarining joylashuvi (parallel yoki tarmoqlangan). O‘simlikning ildiz tizimi: bir urug‘li va ikki urug‘li o‘simliklarda ildiz tizimininig farqlari: DNK va molekulyar belgilari: ayniqsa zamonaviy tadqiqotlarda muhim rol o‘ynaydi. Bu xususiyatlar o‘simliklarning taxonomik guruhlarini aniqlashda muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Zamonaviy klassifikatsiya asosida gulli o‘simliklar bir urug‘li (Monocotyledonae) va ikki urug‘li (Dicotyledonae) guruhlarga bo‘linadi. Har bir guruhning o‘ziga xos morfologik va fiziologik xususiyatlari mavjud. Bir urug‘li o‘simliklar (Monocots): Ushbu guruhga kiradigan o‘simliklarda urug‘ donasi bir urug‘li bo‘ladi. Barglar