CHANGLANISH VA URUG’LANISH JARAYONI

Аннотация

The survival and reproduction of plants are important for maintaining the balance of nature, the stability of ecosystems, and ensuring human food security. In particular, in the reproduction of seed plants, the processes of pollination and fertilization play a central role. These two processes create the basis for the reproduction of plants, the maintenance of genetic diversity, and the emergence of new generations. Pollination is the process of pollen grains containing male gametes reaching the female reproductive organs, which occurs with the help of natural (wind, insects, animals, water) or artificial (human intervention) factors. Ключевые слова:опыление, оплодотворение, семя, плод, размножение, экосистема, леса, сперма, яйцеклетка, эндосперм. Keywords:pollination, fertilization, seed, fruit, breeding, ecosystem, forests, sperm, egg cell, endosperm Changlanishning biologik mohiyati - Fertilizasiyani boshlovchi trigger: Changlanishsiz urug‘lanish (fertilizatsiya) sodir boʻlmaydi, ya’ni bu jarayon o‘simlik reproduksiyasining “kirish bosqichi” hisoblanadi. Genetik xilmaxillik: www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 46 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Turli individlardan kelgan chang donalari aralashuvi gen oqimini ta’minlab, populyatsiyada yangi genetik kombinatsiyalar paydo bolishi va atrofmuhit sharoitlariga moslashuvchanlik oshishiga olib keladi. Populyatsion barqarorlik va dispersiya: Chang tashuvchilarning aktivligi osimliklarning yangi hududlarga tarqalishini, populyatsiya diapazonining kengayishini va ekologik diversifikatsiyani qollabquvvatlaydi. Ekotizim xizmatlari: Changlanish oziqovqat zanjirining asosi bolib, hasharotlar, qushlar va boshqa tashuvchilar uchun oziqmadad manbai sanaladi hamda tuproq soglomligini va zararkunandalarga qarshi biologik kurashni mustahkamlaydi. Qishloq xojaligidagi rol: Koʼpgina donli, mevali va nektar beruvchi ekinlar hosildorligi va sifatini bevosita pollinatsiya samaradorligi belgilaydi; suniy changlanish texnologiyalari esa hosilni sezilarli darajada oshirish imkonini beradi. Changlanish jarayonining bosqichlari: Changlanish murakkab va muvofiqlashtirilgan biologik jarayon bolib, bir nechta ketma-ket bosqichlarda sodir boladi: 1. Chang donasining yetilishi va ajralib chiqishi: Changchi bosh (anther) ichida chang donalari yetiladi. Yetilgan chang donalari changchi bosh yorilishi orqali tashqi muhitga chiqadi. 2. Chang donasining tashilishi: Chang tashuvchi omillar (shamol, hasharot, suv, hayvon, inson) orqali chang donasi boshqa gul yoki osha gulning stigma yuzasiga kochadi. 3. Stigmaga tushish va yopishish: Chang donasi stigma (urgochi jinsiy organ) yuzasiga tushadi va u yerga yopishib oladi. Stigma yuzasi yopishqoq bolib, chang donasining tushishini osonlashtiradi. 4. Polen naychasining unib chiqishi: Chang donasi stigmada unib chiqadi va polen naychasi hosil qiladi. Bu naycha pistil ichida osib, urugdon tomon yonaltiriladi. 5. Urugchaga (ovule) yetib boorish: Polen naychasi orqali ikkita sperm yadro urugchaga yetib boradi. Bu uruglanishning boshlanishiga olib keladi (ikki karra uruglanish) .Uruglanish jarayonining atrof-muhitga ahamiyati Uruglanish osimliklar www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 47 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi hayot tsiklining muhim bosqichi bolib, changlanishdan keyin sodir boladi va urug hosil bolishi bilan yakunlanadi. Ushbu jarayon nafaqat osimlikning hayoti, balki atrof-muhitning barqarorligi va tabiiy muvozanati uchun ham katta ahamiyatga ega. Quyida uruglanishning ekologik, biologik va iqtisodiy jihatdan atrof-muhitga tasiri bayon etilgan: 1. Ekotizimning barqarorligini saqlab turadi. Uruglanish natijasida hosil bolgan uruglar yangi osimliklarning paydo bolishiga sabab boladi. Bu esa osimliklar populyatsiyasining saqlanishi va biologik xilma-xillikning davomiyligini taminlaydi. Osimliklar biosferadagi asosiy birlamchi ishlab chiqaruvchilar sifatida oziq zanjirining muhim bogini hisoblanadi. 2. Atmosfera barqarorligiga ijobiy tasir qiladi. Yangi osimliklar fotosintez orqali karbonat angidridni yutadi va kislorod ajratadi, bu esa iqlim ozgarishlarini yumshatishga xizmat qiladi. Uruglanish tufayli osimliklar sonining ortishi havo sifati yaxshilanishiga olib keladi. 3. Tuproq unumdorligining oshishiga hissa qoshadi. Osimliklar ildizlari tuproqni eroziyadan himoya qiladi, strukturaviy yaxlitligini saqlaydi. Osimliklar chirigach, ular tuproq tarkibini boyitib, organik moddalar aylanishiga sabab boladi. Uruglanish orqali osuvchi osimliklar yashil massani kopaytirib, tuproq unumdorligini tabiiy usulda tiklaydi. 4. Hayvonot dunyosi uchun yashash muhiti yaratadi. Uruglanish orqali osimliklar kopayadi, bu esa qushlar, hasharotlar, sutemizuvchilar kabi koplab hayvonlar uchun oziq-ovqat manbai va yashash muhitini taminlaydi. Ayniqsa, mevali daraxtlarning uruglanishdan keyin hosil qilgan mevalari hayvonlar uchun oziq bolib xizmat qiladi. 5. Iqlim ozgarishlariga qarshi tabiiy himoya vositasi. Kop yillik va serurug oʼsimlik