GINETSEY HAQIDA TUSHUNCHA, UNING TUZILISHI VA VAZIFASI

Аннотация

The gynoecium is an important generative organ that ensures the reproduction of plants, and the study of its morphological and anatomical structure is of great scientific importance in botany. During my course work, the number of carpels of the gynoecium, their location, state of union, functions and forms of change were analyzed in detail, which allows us to draw deep conclusions about the evolutionary development, systematic groups and adaptive features of plants. Ключевыеслова:гинекей,плодолистики,оплодотворение,женский,опыление,сп ерматозоиды,морфологический. Keywords:gynoecium, carpels, fertilization, female, pollination, spermatozoa, morphological. Oʼsimliklar dunyosi hayotiy jarayonlarning xilma-xilligi va murakkabligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, gulli osimliklarning kopayish jarayonida muhim rol oynovchi generativ organlarning tuzilishi va funksiyalarini organish botanika fanining asosiy yonalishlaridan biridir. Shular qatorida ginetsey urugdonni hosil qiluvchi va osimliklarda uruglanish jarayonini taminlovchi asosiy organ sifatida www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 59 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi alohida ilmiy ahamiyatga ega. Ginetsey (lotincha gynoecium ayol elementi) gultarkibidagi urgochi organ bolib, uning tuzilishi va joylashuvi osimlik turiga qarab turlicha boladi. U stigmasi, ustuncha va urugchalik kabi qismlardan iborat bolib, urugdonning shakllanishi, changlanish va uruglanish jarayonlari aynan ginetsey orqali amalga oshadi. Ginetseyning shakli, karpellar soni va ularning ozaro birikishi, joylashuvi va evolyutsion darajasi osimliklarning klassifikatsiyasi hamda sistematikasida ham muhim mezon hisoblanadi.Ginetsey (lot. gynoecium ayollar uyi) gulli osimliklarning urgochi jinsiy organlarining majmuasidir va u osimlikning generativ organlari tizimida muhim morfo-anatomik birlik hisoblanadi. Ginetsey urugdonning shakllanishi, changlanish va uruglanish jarayonlarining amalga oshishi hamda meva va uruglarning hosil bolishi kabi jarayonlarda bevosita ishtirok etadi. U osimlik gulining markaziy qismida joylashgan bolib, kopincha pistil deb ataladi. Ginetseyning asosiy strukturaviy qismlari stigmasi, ustunchasi va “urugchaligi (urugdon qutisi)”dan iborat. Ginetsey karpellar (urugdon yaproqlari) asosida shakllanadi. Ginetsey gulli osimliklarda ayol jinsiy elementi hisoblanadi. U karpellar deb ataluvchi urugdon yaproqlari asosida shakllanadi. Har bir karpella ikki chekkasidan qovushib, yopiq urugdon kamerasi (urugchalik)ni hosil qiladi. Urugdon kamerasi ichida esa urugdon (ovulum) joylashadi. Ginetseyning yuqori qismida joylashgan stigmasi chang zarrachalarini qabul qiladi, ustunchasi esa chang naychalari otadigan yoldir. Urugdon ichidagi tuxumhujayra chang urugi bilan uruglanib, embrionga aylanadi. Ginetsey osimliklarning tuzilishi va sistematikasida muhim diagnostik belgi bolib xizmat qiladi. Aynan karpellarning soni, birikish holati, urgchalik kameralarining tuzilishi va joylashuvi kop hollarda osimlik turlarini aniqlashda asosiy mezon sifatida qollaniladi. Masalan, monokarpellariy urgchalik primitiv tuzilmaga ega bolsa, sinkarpellariy ginetsey evolyutsion jihatdan ilgorroq shakl sanaladi. Gulli osimliklarda jinsiy kopayish generativ organlar orqali amalga oshadi. Bu organlar gul tarkibida joylashgan bolib, ular orqali urug hosil qilish, uruglanish va nasl qoldirish jarayonlari amalga oshiriladi. Osimlik gulidagi asosiy jinsiy organlar: Androkev erkak jinsiy organlar majmuasi; Ginetsey urgochi jinsiy www.tadqiqotlar.uz 20-to’plam 1-son Iyun 2025 60 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi organlar majmuasidir. Bu ikkita asosiy tuzilma ozaro chambarchas bogliq holda osimliklarning kopayishida ishtirok etadi. ⸻ Androkev (Androecium) – Erkak jinsiy organ Androkev changchilar (stamen) yig‘indisidan iborat bo‘lib, ular erkak jinsiy hujayralarni ishlab chiqaradi.Bolimlar (lokulalar) karpellar soniga qarab bir yoki bir nechta bolimlardan iborat bolishi mumkin; Plasentatsiya turi urugdonlarning ichki devorga nisbatan joylashuvi (aksial, markaziy, devoriy, bazal va boshqalar); Ovulumlar (urugdonlar) bu tuxumhujayra va yordamchi hujayralarni oz ichiga olgan struktura bolib, bunda uruglanish jarayoni sodir boladi. Ovary devori bir necha qatlamli bolib, tashqi qavati epidermis, ichki qavati esa parenkima hujayralari bilan toldirilgan. Uruglanishdan song urugchalik devorlari turli ozgarishlarga uchrab, meva perikarpasini hosil qiladi. Shuningdek, ginetseyning eng asosiy va asosiy funksional qismidir. Bu qism urugdonlarni (ovulumlarni) oz ichiga oladi. Urugchalik: Bitta yoki bir nechta karpellardan iborat bolishi mumkin. Ichida urugdonlar joylashgan boshliq lokulalar mavjud. Urugdonlar plasentatsiya (joylashuv) turiga kora devoriy (parietal), markaziy, aksial, bazal bolishi mumkin. Funksiyasi: urugchalikda urugdon joylashgan bolib, bu yerda chang naychasining spermatoidlari bilan urug‘donning tuxum hujayrasi uchrashadi va urug‘lanish sodir bo‘ladi. Urug‘lanishdan so‘ng urug‘chalik mevaga,