Закария Юсуф - арабский первоисточник и терминолог

Аннотация

This article is devoted to the life and scientific activity of a well-known Arabian source and terms researcher Zakariya Yusuf and his importance of studying of musical terms in classical Arabian language is underlined in it. Keywords and expressions: Zakariya Yusuf, source researcher, Arabian musical terms researcher, Ibn Sina, “Code of Musical Sciences”. Закария Юсуф ўрта асрлар Шарқ аллома- мида мусиқа назарияси асослари ва Ироқ муси- ларининг мусиқашуносликка оид асарлариниг қаси тарихи мутахассислиги бўйича ҳам ўқиди. йирик тадқиқотчиси ва тарғиботчиси бўлган. У Институтни тугатгач, Бағдод мусиқа мактаби- бутун оламга машҳур манбашунос ва матн- да, Бағдод нафис санъатлар институтида ишлаб шунос, мусиқашунос – ўрта асрлар араб мусиқа юрганида ҳам, мусиқа амалиётини мусиқа на- терминларининг тадқиқотчиси сифатида танил- зарияси билан қўшиб олиб борар эди. ган. Закария Юсуф, асосан, араб тилидаги ман- Закария Юсуфнинг илмий тадқиқотчи си- балар билан шуғулланган. Олимнинг тўлиқ фатида Бағдоддаги Британия маданият инс- исми-шарифи Закария Юсуф Тумоший ﺎیﺮآز) титутида 1951 йил 16 апрель куни “Шарқ му- (ﻲﺵﺎﻣﻮﺗ ﻒﺳﻮی бўлиб, у илм оламида Закария сиқаси” мавзусида ўқиган маърузаси илм Юсуф номи билан маълум. Закария Юсуф 1911 дунёсига янги иқтидорли олим кириб келга- йил Ироқнинг Мосул (ﻞﺻﻮﻤﻟا) шаҳрида тавал- нидан хабар берди. Закария Юсуф Бағдод луд топган. Болалигидан мусиқага ошно эди. нафис санъатлар институтида ишлаб юргани- Бошланғич мусиқа мактабида дамли чолғулар дан бошлаб институт қошида мусиқа кутубхо- бўйича дарс олди, Бағдоддаги нафис санъатлар наси ташкил этишга бел боғлади. 1951 йилдан институтида эса камон чалиш сирларини ўр- 1976 йилгача олим ташаббуси, ҳаракати ва ганиш билан бирга, институтнинг Шарқ бўли- маблағи билан Ироқда Шарқ мусиқасига оид 89 S H A R Q M A S H ’ A L I ноёб кутубхона ташкил этилди. Кутубхонада изоҳлари билан (тадқиқ этилган беш қўлёзма араб, форс, ҳинд ва туркий тиллардаги қўлёзма рисола асосида) бажарилган ҳамда чоп этил- ва босма китоблар жам этилган бўлиб, улардан ган. Ироқ фанлар академиясининг молиявий талабалар ва илмий ходимлар фойдалана олар ёрдами билан нашр этилди. Шафиқ нашриё- эди. Кутубхонада нашр қилинган ва қўлёзма ти. Бағдод, 1962. асарларнинг каталоги яратилган ва тавсифлари Закария Юсуф мазкур асарида IX асрдан тайёрланган дейилади. Бутун умрини мусиқага, илгари араб матбаларида қўлланилиши мум- хусусан, мусиқашуносликка бахш этган атоқли кин бўлган терминлар ҳақида ҳам фикр юри- Ироқ олими Закария Юсуф мусиқа илмига оид тади2. талай илмий ишлар чоп эттирди. Унинг муҳим يﺪﻨﻜﻟا تﺎﻔﻟﺆﻣ) بﺎﺘﻜﻟ ﻖﺤﻠﻣ (يﺪﻨﻜﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻣ) بﺎﺘآ асарлари қуйидагилардир: .75 .ص داﺪﻐﺑ ﻖﻴﻔﺵ ﺔﻌﺒﻄﻣ ، ﻒﺳﻮی ﺎیﺮآز ﻖﻴﻠﻌﺗ ،(ﺔﻴﻘﻴﺳﻮﻤﻟا .س 1951 داﺪﻐﺑ .ﺔﻄﺑاﺮﻟا ﺔﻌﺒﻄﻣ .ﺔﻴﺑﺮﻌﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻣ بﺎﺘآ .س 1962 Араб мусиқаси китоби. Ар-ротиба наш- “Киндий мусиқаси” китоби “Киндийнинг риёти. Бағдод, 1951. мусиқий асарлари” китобига илова. Закария .س 1952 داﺪﻐﺑ .ﺔﻴﻠهﻻا ﺾﻴﻔﺘﻟا ﺔﻌﺒﻄﻣ .ﺎﻨﻴﺳ ﻦﺑا ﻰﻘﻴﺳﻮﻣ بﺎﺘآ Юсуф тадқиқоти. Шафиқ нашриёти. Бағдод, Ибн Сино мусиқаси китоби. Ат-тфйиду- 1962. л-аҳлийя нашриёти. Бағдод, 1952. ﺚﻟﺎﺜﻟا نﺮﻘﻟا ﻦﻣ بﺮﻌﻟا ﺪﻨﻋ نﺪﻣ ﻦﺤﻠﻟ ﺔﻴﻘﻴﺳﻮﻣ ﻖﻴﺛو مﺪﻗا .ءﺎﻔﺸﻟأ بﺎﺘآ) .ﺎﻨﻴﺳ ﻦﺑﻻ ﻦﻣ ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ﻢﻠﻋ ﻊﻣاﻮﺟ بﺎﺘآ ﺎیﺮآز ﻖﻴﻘﺤﺗ .يﺪﻨﻜﻟا ﻒﻴﻟﺎﺗ.دﻮﻌﻟا بﺮﻀﻠﻟ ﻦیﺮﻤﺗ :ةﺮﺠﻬﻠﻟ ﺔﻌﺟاﺮﻣ و ﺮیﺪﺼﺗ .ﻒﺳﻮی ﺎیﺮآز ﺔﻣﺪﻘﻣو ﻖﻴﻘﺤﺗ (.تﺎﻴﺿﺎیﺮﻟا ﺔﻴﻘﻴﺳﻮﻤﻟا تﺎﻣﻼﻌﻟﺎﺑ ﺪیﺪﺠﺘﻟا ﻊﻣ طﻮﻄﺨﻤﻟا ﺺﻨﻟا ،ﻒﺳﻮی ﺔیﺮﻴﻣﻻا ﺔﻌﺒﻄﻤﻟا ،ﻲﻨﻔﺤﻟ ا ﺪﻤﺡأ دﻮﻤﺤﻣ و ﻲﻧاﻮهﻻ ا داﺆﻓ ﺪﻤﺡأ .س 1962 داﺪﻐﺑ ﻖﻴﻔﺵ ﺔﻌﺒﻄﻣ .ﺔﺜیﺪﺤﻟا .س 1956 ،ةﺮهﺎﻘﻟﺎﺑ Учинчи ҳижрий асрдан сақланиб келина- Ибн Синонинг “Мусиқа илми тўплами” аса- ётган араблардаги энг қадимий мусиқий ри (“Шифо китоби”нинг математик фанлари). ҳужжат: Уд чалиш машқи. Муаллиф Кин- Танқидий матн, шарҳ, изоҳлар ва муқаддима дий. Закария Юсуф тадқиқоти. Қўлёзма матн Закария Юсуфники. Фувад ал-Иҳвоний ва Маҳ- билан замонавий нота белгилари. Шафиқ муд Аҳмад ал-Ҳафний таҳрири, кириш сўзи. нашриёти. Бағдод, 1962. Ал-Амирия нашриёти. Қоҳира, 1956. ،(ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ﻢﻠﻋ ﻲﻓ ﻲﺳﻮﻄﻟا ﻦیﺪﻟا ﺮﻴﺼﻧ ﺔﻟﺎﺳر) بﺎﺘآ Закария Юсуф мазкур асарида Ибн Сино ﻖﻴﻘﺤﺗ ،( ﺔﻴﺑﺮﻌﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻠﻟ ﻲﻧﺎﺜﻟا ﺮﻤﺗﺆﻤﻟا دﺎﻘﻌﻧا ﺔﺒﺳﺎﻨﻤﺑ) қўллаган мусиқашунослик терминларини замо- ﻊیزﻮﺗ ،ﺮﺸﻨﻟا و ﺔﻤﺟﺮﺘﻟا و ﻒﻴﻟﺎﺘﻟا ﺔﻨﺠﻟ ﺔﻌﺒﻄﻣ ، ﻒﺳﻮی ﺎیﺮآز навий араб мусиқашунослиги ва Ғарб тиллари- .س 1964 ةﺮهﺎﻘﻟا ،ﻢﻠﻘﻟا راد даги назираларини ўрганади ҳамда келтиради1: “Носиру-д-дин Тусийнинг мусиқа ҳақидаги .س 1957 داﺪﻐﺑ .فرﺎﻌﻤﻟا ﺔﻌﺒﻄﻣ .ﺔیﺮﻈﻨﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ئدﺎﺒﻣ بﺎﺘآ рисоласи” китоби. II Умумараб мусиқа кон- Назарий мусиқа асослари китоби. Ал- гресси чақирилиши муносабати билан. Закария маъориф нашриёти. Бағдод, 1957. Юсуф тадқиқоти. Тузувчи, таржима ва нашр ﺔﻣﺪﻘﻣ ﻊﻣ ﺎﻬﺟﺮﺧا و ﺎﻬﻘﻘﺡ ،(ﺔﻴﻘﻴﺳﻮﻤﻟا يﺪﻨﻜﻟا تﺎﻔﻟﺆﻣ) بﺎﺘآ қўмитаси Дору-л-қалам. Қоҳира, 1964. (ﺔﻘﻘﺤﻣ ﺔﻴﻄﺧ ﻞﺉﺎﺳر ﺲﻤﺧ) ﻲﻓ ﻒﺳﻮی ﺎیﺮآز ﻖﻴﻠﻌﺗ و حﺮﺵ و ﺎیﺮآز ﻖﻴﻘﺤﺗ ،(ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ﻲﻓ ﻢﺠﻨﻤﻟا ﻦﺑا ﻰﻴﺤی ﺔﻟﺎﺳر) بﺎﺘآ ﻖﻴﻔﺵ ﺔﻌﺒﻄﻣ ،ﻲﻗاﺮﻌﻟا ﻲﻤﻠﻌﻟا ﻊﻤﺠﻤﻟا ﻦﻣ ﺔﻴﻟﺎﻣ ةﺪﻋﺎﺴﻤﺑ ﻊﺒﻃ و ﺔﻴﺑﺮﻌﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻠﻟ ﻲﻧﺎﺜﻟا ﺮﻤﺗﺆﻤﻟا دﺎﻘﻌﻧا ﺔﺒﺳﺎﻨﻤﺑ رﺪﺻ ،ﻒﺳﻮی .س 1962 داﺪﻐﺑ .س 1964 داﺪﻐﺑ ﻲﻓ Киндийнинг мусиқага оид асарлари кито- “Яҳё ибн Мунажжимнинг “Мусиқа ҳақи- би. Закария Юсуф муқаддимаси, шарҳи ва д