YORUG’LIK VA HARORAT DATCHIKLARINING MUQOBIL ENERGIYA MANBALARIDA QO’LANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada yorug‘lik va harorat datchiklariningasosiy parametrlari tahlil qilingan. Yorug‘lik va harorat datchiklarining to‘g‘ri tanlanishi ularning ishlash samaradorligini ta'minlashda hamda tizimning umumiy ish faoliyatini yaxshilaydi. Ushbu maqolada keltirilgan parametrlarga e’tibor berish orqali foydalanuvchilar o‘z ehtiyojlariga mos keladigan eng yaxshi yechimlarni topa olishadi.’ Kalit so‘zlar: spektral javob berish diapazoni, kuchlanish istemoli, yorug‘lik oqimi, monoxramatik nurlanish, spektraskopiya, spektral sezgirlik. Yorug‘lik datchiklari (fotodatchiklar yoki LDR — Light Dependent Resistor) quyosh nurlanishining yo‘nalishini aniqlaydi va trekking tizimiga panellarni optimal burchakka burishni buyuradi. Datchiklarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Nurlanish yo‘nalishini aniqlash: Bir nechta datchik yordamida quyosh nurlari qayerdan tushayotganini aniqlash. Burchakni sozlash: Datchiklardan kelgan ma’lumot asosida motorlar orqali PV panellarni burish. Выпуск журнала №-27 Часть–1_Июнь –2025 196 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Energiya ishlab chiqarishni maksimal darajada oshirish: To‘g‘ri yo‘naltirilgan panellar yordamida nurlanishning maksimal qabul qilinishini ta’minlash. Harakatlanuvchi tizimlarning turlari Bir o‘qli tizimlar (Single-axis trackers) Xususiyati: Panellar faqat g‘arb-sharq yo‘nalishida harakatlanadi. Afzalligi: Oddiy va arzon. Kamchiligi: Samaradorlik oshishi nisbatan past (20–30% gacha). Ikki o‘qli tizimlar (Dual-axis trackers). Xususiyati: Panellar ikki yo‘nalishda, ya’ni g‘arb-sharq va shimol-janub yo‘nalishida harakatlanadi. Afzalligi: Maksimal samaradorlikka ega (35–45% gacha oshishi mumkin). Kamchiligi: Murakkab va qimmat.Yorug‘lik datchiklari asosida harakatlanish algoritmi 1. Datchiklardan ma’lumot olish: To‘rt tomonda joylashgan datchiklar quyosh nurlanishini o‘lchaydi. 2. Signallarni solishtirish: Har bir datchikdan olingan ma’lumotlar taqqoslanadi. 3. Optimal yo‘nalishni aniqlash: Qaysi yo‘nalishda nurlanish kuchliroq bo‘lsa, o‘sha tomonga burish. 4. Motorlarni boshqarish: Harakatlantiruvchi mexanizmlarni faollashtirish. 5. Doimiy monitoring: Quyoshning harakatini kuzatib, doimiy ravishda yo‘naltirib turish. Выпуск журнала №-27 Часть–1_Июнь –2025 197 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Samaradorlikni oshirish yo‘llari Yuqori aniqlikdagi datchiklardan foydalanish. Quyosh nurining to‘siqsiz tushishini ta’minlash. Energiya sarfini kamaytirish uchun samarador motorlardan foydalanish. Ob-havo sharoitiga qarab avtomatik tarzda sozlanish. Yorug‘lik datchiklari asosidagi harakatlanuvchi tizimlar quyosh fotoelektrik modullarining samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. To‘g‘ri tanlangan datchiklar va boshqaruv algoritmi yordamida energiya ishlab chiqarishni maksimal darajada ta’minlash mumkin. Quyosh fotoelektrik modullarning samaradorligi. Kun davomida vaqt (soat) Выпуск журнала №-27 Часть–1_Июнь –2025 198 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Mana, bu grafikda statsionar va harakatlanuvchi quyosh fotoelektrik modullarining kun davomida samaradorligi solishtirilgan. Harakatlanuvchi PV tizim (yashil chiziq) samaradorlikni sezilarli darajada oshirib, maksimal nuqtalarda yuqori natijalarni ko‘rsatmoqda. Quyosh fotoelektrik modullarining samaradorligi uchun grafik va formulalar Quyosh panellarining samaradorligini grafik orqali tasvirlashda quyidagi asosiy formulalar qo‘llaniladi. Ushbu formulalar yordamida grafikda statsionar va harakatlanuvchi tizimlarning samaradorligini taqqoslaymiz. 1. Quyoshning tushish burchagi bunda: θ (t) Kun davomida quyoshning burchagi ttt vaqtga bog‘liq holda o‘zgaradi. Buni quyidagi formula orqali ifodalash mumkin: π(t−t ) 𝜃(t) = θ ∙ ( max ) max t −t k b Bu yerda:  θ —kunning maksimal burchagi (masalan , 90° yaqin). max  t —quyoshning zenitdagi vaqti (odatda 12:00). max  t va t —kunning boshlanishi va tugash vaqti (masalan, 6:00 va 18:00). k b Izoh: Grafikda bu burchakning o‘zgarishi statsionar panel uchun tushayotgan energiyaning kamayishiga sabab bo‘ladi. 2.Tushayotgan quvvat: 𝐏 (𝐭) 𝐢𝐧 Quyoshning nurlanishning panelga tushish quvvati: P (t) = E∙ A ∙ cscθ(t) in Bu yerda:  E— quyosh nurlanishning zichligi (W/m2).  A—panelning foydali maydoni (m2).  cscθ(t) —burchakning funksiyasi. 3.Samaradorlikni aniqlash:𝑛(𝑡) Kun davomida samaradorlikning o‘zgarishi: 𝑃 (𝑡) 𝑛(𝑡) = 𝑜𝑢𝑡 ∗ 100 𝑃 (𝑡) 𝑖𝑛 Выпуск журнала №-27 Часть–1_Июнь –2025 199 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Izoh: harakatlanuvchi tizmlarda cscθ(t) ≈ 1 bo‘lgani uchun 𝑃 (𝑡) 𝑖𝑛 maksimal qiymatda qoladi va samaradorlik yuqori bo‘ladi. 4. Statsional va harakatlanuvchi tizmlar uchun formulalar Statsionar tizim: 𝑛 (𝑡) = 𝑛 ∙ csc𝜃(𝑡) 𝑡𝑟𝑒𝑘 0 Bu yerda:  𝑛 − panelning maksimal samaradorligi ( masalan,20%). 0 Harakatlanuvchi tizm: 𝑛 (𝑡) = 𝑛 𝑡𝑟𝑒𝑘 0 Izoh: harakatlanuvchi tizmlar doimo optimal burchakda ishlaydi, shuning uchun 𝑛 (𝑡) maksimal qiymatda qoladi. 𝑡𝑟𝑒𝑘 5.Samaradorlikning o‘sishi: ∆ (𝑡) 𝑛 Kun davomida harakatlanuvchi tizim orqali ortgan samaradorlik: ∆ (𝑡)= 𝑛 (𝑡) − 𝑛 (𝑡) 𝑛 𝑡𝑟𝑒𝑘 𝑠𝑡𝑎𝑡