Японские народные сказки о обманщиках

Аннотация

This article is devoted to the structural review of Japanese fairytales about slyboots. Through the direct analysis of Japanese fairytales, author shows that the Japanese folklore consists of not only traditional features, but includes typologically common plots which folklore of other countries has. Keywords and expressions: Japanese folklore, fairytale, fairytales about slyboots, Japanese fairytale tonchibanashi, fairytales about animals competition, method of V. Y. Propp, Japanese fairytale “Flea and louse”, Japanese fairytale “Badger and snail”. Япон эртаклари бошқа халқлар эртакла- яратувчиларнинг анимистик тасаввурлари ри каби жанр хусусияти жиҳатидан 1) ҳай- асосида юзага келган. Аксарият ҳолларда вонлар ҳақидаги эртаклар; 2) сеҳрли эртак- муаллифлар ўз қаҳрамонларининг тавсифи лар; 3) саргузаштларга бағишланган (аван- учун нафақат куч ёки заифлик каби табиат тюр) эртаклар; 4) маиший эртаклар каби томонидан ато этилган белгиларни қўлла- тўртта асосий гуруҳга ажратилади1. Ҳай- ганлар, балки уларга оқиллик ёки нодонлик, вонлар ҳақидаги эртакларда беллашув мав- айёрлик, топқирлик, адолатлилик, олижа- зуси кенг тарқалган бўлиб, бу, ўз навбатида, ноблик каби одамий хусусиятларни ҳам айёрлар тўғрисидаги ва маиший эртаклар – инъом қилганлар. Бу ўринда биз ёрқинроқ тончибанаши (“топқирлик, зукколик, зий- ёки унчалик ёрқин ифодаланмаган антропо- раклик ҳақидаги эртаклар”)нинг ҳам сюжет- морфизм ҳодисаси билан тўқнашамиз. композицион тузилишини маълум даражада Маиший эртаклар бошқаларига нисбатан белгилаб келади. Эртакларнинг мазкур икки ёшроқ ҳисобланади. Японияда мазкур мав- тури ўртасида генетик алоқа ҳам кузатилади. зуга бағишланган эртаклар ривожланган фе- Ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар халқ оғзаки одализм, яъни шаҳар маданияти шаклланган ижодининг энг қадимги шакли ҳисобланиб, даврлар (XVII–XVIII асрлар)да юзага келган ва ўз тараққиётининг чўққисига етган. Деҳ- 1 Краткая литературная энциклопедия: В 7 т. Т. 6. – қонлар ва бойлар, самурайлар ва ҳунарманд- М., 1971. – С. 880. лар, руҳонийлар ва ибодатхона ҳизматкор- 65 S H A R Q M A S H ’ A L I лари маиший эртакларнинг асосий қаҳра- Бекорга айтишмайди, офат келса, бир ўзи монларига айланди. Бу эртаклардаги белла- келмайди деб... Осудзунинг сигири тик қия- шув мавзуси энг кўп учрайдиган мавзу ҳи- ликдан сирпаниб кетиб, думалаб тушди ва собланади1. Қуйида композицион тузилиши, бир кўзини ўйиб олди”) эртагидагидек, ке- йинги воқеалар ривожини белгилаб берувчи қаҳрамонлар характаристикаси (тавсифи) ва кичик ҳикоя бўлиши мумкин. низоли вазиятларнинг ҳал қилиниши жиҳа- 2. Қаҳрамонларнинг вазифалари –“Б” тидан яқин бўлган айёр одамлар ва айёр ҳай- Қаҳрамонларнинг вазифалари турли усул- вонлар ҳақидаги эртакларни кўриб чиқсак. лар билан қўйилиши мумкин: вазифани аниқ Тончибанаши япон эртакларини аниқлаш бир шахс, одатда, антагонист қўяди. “Йўл- ва уларнинг ўзига хос хусусиятларини таҳ- барсни ҳайдаб юбор” эртагида Шёгун хизмат- лил қилишда машҳур рус фольклоршуноси кори Иккюга расмда чизилган йўлбарсни боғ- В. Я. Пропп томонидан яратилган компози- лаб қўйишни буюради; “Ажойиб дўмбира” эр- цион тузилишнинг тадқиқот методидан фой- тагида эса, ибодатхона бош руҳонийси хиз- даланиш мумкин. Унинг назариясига бино- маткорини чертмаганда ҳам овоз чиқарадиган ан, эртак матнлари тадқиқодчиси, биринчи дўмбирани олиб келишга жўнатади. Вазифа навбатда, муайян бир эртак қаҳрамонларига ўз-ўзидан юзага келади ёки бошланғич вазият эмас, аксинча, улар бажараётган функцияга оқибатида келиб чиқади. “Йўлбарсни ҳайдаб таяниши лозим. Модомики, иштироқ этувчи юбор!” эртагида Иккю ўтиш мумкин бўлмаган қаҳрамонлар – ўзгарувчан катталик, улар кўприкдан ўтиши керак, “Бир кўзли сигир” бажараётган вазифалар эса ўзгармас катта- эртагида эса устомон Хикоичи касал сигирни лик экан, демак, айнан уларгина эртак матн- сотиб юбориши лозим. Қаҳрамон ўзининг эътиборсизлиги туфайли лари тузилишининг таҳлили учун асос бўлиб ҳизмат қила олиши мумкин2. қийин аҳволга тушиб қолади ва ўз олдига ва- зифа қўяди. “Устомон ибодатхона хизматкори” В. Я. Пропп методидан фойдаланган ҳол- эртагида қаҳрамон антагонист бош руҳонийга да, тончибанаши эртаклари композицион аталган ноз-неъматларни еб кўяди ва ўзини тузилишининг элементларини ажратиб кўр- оқлаш учун ҳийла ишлатишга мажбур. сатишга уриниб кўрамиз. 3. Вазифаларнинг бажарилиши – “В”. 1. Бошланғич вазият – “А” Қаҳрамон антагонист томонидан таклиф В. Я. Пропп фикрича, бошланғич вазият қилинган жумбоқни ечади, муваффақиятли муайян бир функция ҳисобланмаса-да, эртак равишда вазифаларнинг уддасидан чиқади, композициясидаги асосий элемент ҳисобла- мураккаб вазиятлардан эсон-омон чиқиб нади. У ўзида вақт (қадим-қадим замонда), олади. Масалан, “Илонбалиқ ови” эртагида макон (...Суруга мамлакатида, денгиз қирғо- қаҳрамон Киччёму айёрлик билан аҳмоқ са- ғида)га нисбатан ориентир олишни ифода- мурайни тутиб олган илонбалиқлари Кич- лайди, китобхонни вазият билан хабардор чёму яшайдиган жойлардан сузиб келганли- қилиб, иштирок этаётган қаҳрамонлар билан гига ишонтиради. “Қўр