G.DÁWLETOVA SHÍǴARMALARÍNDA QOLLANÍLǴAN ETNOGRAFIZMLER

Аннотация

This article discusses one of the relevant topics in Turkology, specifically the stylistic issues of ethnographies modern Karakalpak linguistics. It is particularly important to conduct in-depth and comprehensive research in this area. The article presents a stylistic analysis of ethnographies found in the works of a prominent representative of Karakalpak literature, poet G. Davletova. Key words: ethnographies, emotional-expressive meaning. Qaraqalpaq tilinde etnografiyalıq leksika birden payda qubılıs emes. Ol ásirler dawamında xalqımızdıń dástúrlerin ózinde sińirip rawajlanıp, bayıp, ayırım jaǵdaylar da umıtılıp otıradı. Qaraqalpaq folklorlıq shıǵarmalar tilindegi etnografizmlerdi izertlew erte dáwirlerden baslanǵan. T.Izimbetov1 Q.Ayımbetovlardıń2 miynetleri usı máseleni arnawlı izertlewge arnalǵan miynetleri dóretilgen. Xalqımızdıń tariyxın úyreniwde awızeki dóretpeleriniń tutqan ornı ayrıqsha. Sebebi xalıq turmısı menen baylanıslı awızeki dóretpeler dóretiledi. Olarda xalqımızdıń turmıs tárizine baylanıslı quda túsiw, kelin túsiriw, náresteniń tuwılıwı, súyinshi, kórimlik soraw (beriw), shashıw shashıw, besikke bólew, ólim menen baylanıslı etnografizmler óz sáwleleniwin tapqanlıǵın kóriwimizge boladı. Kórkem shıǵarmalardıń tilin de etnografizmler ayrıqsha xızmet atqaradı. G.Dáwletova shıǵarmaları tilinde olar jiyi qollanılǵan. Mısalı: kelin túsiriw etnografizmin tómendegi mısalda kóriwimizge boladı: Jaqsı niyet kelin kelse bir úyge, Shapaq shashıp quyılǵanday nur úyge... (“Qara úy”) [1;94] Jáne de qaraqalpaq xalqında tazadan túsken kelin ata-enesi, qaynaǵa-qayapa, qáyin- biykesh, abısınlarınıń atın aytpaytuǵın dástúr de bar bolıp, bul sol adamlarǵa degen húrmet- 1 Изимбетов Т. Дәстүрлер, үрп-әдетлер ҳәм турмыс. Нөкис. 1975. 2 Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нөкис. 1988. 1 82 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ sıylasıq mánilerin bildiredi. Usı dástúrler shayıra G.Dáwletovanıń shıǵarmalarında da óz sáwleleniwin tapqan. Atam – ákem, qayin enem – anam dep, Qáynim erke, onı “mırza balam” dep, Biykeshimdi “Ayqız” aqıl, danam dep, Kewilge jol tapqan kúnlerim dep. (“Meniń jańa túsken kúnlerim edi”) [3;44] Biykeshlerge at qoyarsań birimlep, Mırzaǵańdı álpeshleyseń inim, - dep, (“Shımıldıǵıń - shıraǵıń”) [1;101] Quda túsiw dástúri túrkiy xalıqlarında júdá áyyemnen bar dástúr bolıp, ol haqqında folklorımızdaǵı dástanlarda jırlanǵan. Qarsı quda sózine qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bılayınsha túsindirme berilgen: Qarsı quda – eki jaqtıń qız alıp, qız berisiwi3. G.Dáwletova shıǵarmaları tilinde de quda sózi arqalı jasalǵan etnografizmlerdi ushıratamız: Názi qudaǵayıń otır aman-saw, Aqlıqlardan shawlıq súydi, kewli taw, Qudań paqır taslap ketti kempirin, Qaraspadı ájel degen naymıt jaw, Oylasaq, kóz dóńgelener, anajan. (“Írazı bolıń, anajan”) poeması [1;116] Xalqımızda tuwılǵan ul ballarǵa aydar qoyıw dástúri bar. Niyet etken waqtında onı kesip aydar toy beriw erte dáwirlerden berli saqlanıp kiyatır. Bul dástúr G.Dáwletovanıń tóemdegi qosıq qatarlarında berilgen: ...Shayırdıń mıń jıllıq qádirin kórdim, Aydarı jelbirep juwırǵan jerde. (“Tilewbergen – qádirdan tuwılǵan jerde”) [3;112] Xalqımızda jası úlkenlerden pátiya alıw, pátiya beriw dástúri bar. Bir isti baslamastan burın yamasa uzaq jolǵa shıqqanda pátiya alıp shıqqan adamnıń jolı ashıladı degen isenim xalqımız arasında kóp dáwirlerden berli kiyatırǵanlıǵın qollanılǵanlıǵın biliwimizge boladı. Shayır dóretiwshiliginde bul dástúr bılayınsha bayanlanǵan: Aq pátiya alıp Dúysenbay jiyen, Nálden nárwan boldı ullı paytaxtta, Íǵbaldıń janǵanı áwmetiń seniń. (“Shaxsánem anaxanımızǵa arnaw”) [2;49] Xosh alaman, mehir menen qaraǵan, Aq pátiyań menen qanat qaǵaman... (“Háwjar-ay”) [1;140] Sonday-aq, ótken ata-babalar ruwxına qol jayıp “Jayı jánnetten bolsın” dep pátiya etiw dástúri de bar. Bul dástúr G.Dáwletovanıń shıǵarmaları tilinde bılayınsha súwretlengen: Men qasıńa jol ashılsa jetemen, Sársenjanǵa bir qol jayıp ótemen... 3 Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги” III том. Нөкис.Қарақалпақстан. 1988. 136-бет. 1 82 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ (“Mırzagúlge jubatıw”) [3;153] Qaraqalpaq xalqında jańa tuwılǵan perzenttiń kindigin kesken hayal kindik sheshe dep aytıladı. Sol perzent úlkeygennen keyin sol hayaldı húrmetlep, ekinshi anası retinde kóredi. Bunday dástúrler tilimizdiń leksikasında sózlerdiń bayıwına tásir etip etnografizmlerdi payda etedi. Shayıra bunday sózlerdi qollanıw arqalı shıǵarmadaǵı obrazdı sheberlik penen súwretlep bergen: Húrmetiń jayında, xalqıń súyedi, Kópke “kindik sheshe” bolar iyeli... (“Akusher-ginekolog Ulbosın Iyembergenovaǵa”) [2;18] Xalqımız arasında úlgili shańaraqtan murındıq ata-ana saylap qoyıw dástúri tarqalǵan bolıp, olar jańa turmıs qurǵan jas jubaylarǵa úlgi bolıwı, kelispewshiliklerde durıs jol-joba kórsetiwi kerek. G.Dáwletov