Узел на груди тишины

Аннотация

This article is didcated to analyse the peculiarity of detail choosing and creating a special work method of Nazar Ishankul on the base of comparing his story “Yalpiz hidi” (“The smell of mint”) with a story “Bambuk sadosi” (“The sound of bamboo”) by Japaneese writer Yasunary Kavabata. Moreover, there is mentioned about the actuality of theme of protection of nature in the article. Keywords and expressions: story, theme, inner event and problem, responsibility for nature, foreign beyt of ghazel, fidelity, spiritual power, spirituality and man’s inner world, beauty, conflict, symbol and symbolizing, global social and moral nature, meaning of life, happiness of soul, love, hero of a work, work, mutual relations between a man and society. Анъанавий насримизда шўро даврида ито- конфликтни асос қилиб олмаган воқеликка эга атдаги барча халқлар адабиётида бўлгани каби асар ҳам бу жиҳати билан эмас, бадиият воқеалар тизимидаги конфликт тушунчаси бир- талабига кўра текширилмоқда, баҳоланмоқда. ламчи ўринга эга эди. Замон ўзгариб, адабиётга Жаҳон адабиёти таъсирида табиат тасвиридан муносабатнинг аста-секин софлашаётгани, иборат, бевосита ижтимоий зиддиятни ўзида мумтоз ва жаҳон адабиётининг илғор тажри- акс эттирмаган асарлар ҳам пайдо бўлди. Атоқ- баларидан фойдаланишга бўлган уринишнинг ли япон ёзувчиси Ясунари Кавабатанинг “Бам- кучайганлиги, ўзбек насрчилигида янги тажри- бук садоси” ҳикоясига ҳар жиҳатдан монанд балар қилинаётганлиги, янги ва яхши асарлар Назар Эшонқулнинг “Ялпиз ҳиди” ҳикояси дунёга келаётгани натижасида бадиий асарга фикримизга мисол бўла олади. бўлган муносабат ҳам ўзгариб бормоқда. “Ис- Ҳар иккала асарда ҳам ташқи жиҳатдан тиқлол адабиёти чинакамига хилма-хил ада- олганда атрофдагилар билан зиддият кўзга биётдир. Унда турли-туман ижодий тажриба- ташланмайди. Ҳикояларнинг мавзуси ҳам лар қилиш, турли “изм”лар изидан бора олиш умумий: инсон ва табиат муносабати. Бироқ, имконияти мавжуд”1. Эндиликда ижтимоий бу асарларга қараб, шунга амин бўлиш мум- кинки, ҳаракатдаги ижтимоий муаммосиз, 1 Қозоқбой Йўлдош. Ёниқ сўз. – Т.: “Янги аср воқеликсиз ҳам бадиий асар, айни пайтда, авлоди”, 2006. 22–23-бетлар. 37 S H A R Q M A S H ’ A L I бадиий муаммо яралаверар экан. “Бамбук са- мажбур этди? Миякава буни тасодифга йўя доси” қаҳрамони Хисао Миякава ҳам, “Ял- олмади. Йўқ, худди шундай бўлиши шарт эди. пиз ҳиди” асосий тасвирланувчиси Самандар Ҳатто унга лочин бирон воқеадан ўзини огоҳ ҳам руҳият кишиларининг тимсоллари; улар- этгани учиб келгандек туюлди”2. нинг иккисида табиатга, ҳаётга, ўз қалблари- Қаҳрамон руҳий ҳолатини унингдек илғаш га муносабатда юксалаётган ва дунёқараш- учун бутун қалб, қалб ичра пок севги керак. лари теранлашаётган инсонлардир. Ана шу Миякава ана шундай севги эгаси. Бироқ Кава- жараён асарларда воқелик тизимини, шу- бата асар орқали фақат Миякаванинг самимий нингдек, асар муаммосини юзага келтиради. севгисини изҳор қилиш билан қаноатланмоқ- Чунки бу асарларда ички ўсиш ва ўзгариш чи эмас. У шундай соф севгининг ҳам фожиа- бирламчи аҳамиятга эга. Ҳаёт эса фақат таш- сини билвосита кўрсатиб қўймоқда: Миякава қи бўлмай, ички ҳаётки бор, демак, ички наздида табиатдаги ҳар бир нарса гўё унинг воқеалар ҳам, муаммолар ҳам бўлади. учун хизмат қилади: лочин ҳам, қарағай ҳам. “Ҳикоя инсон ва унинг кечинмалари Бундай позиция инсоннинг табиат наздидаги табиат ҳамда олам билан уйғунлашгандагина масъулиятини чеклаб қўяди. Шунинг учун қа- мукаммал шакл, мазмун кашф этишига рағайнинг қуриши аввалда ҳар қанча Мияка- бағишланган. Инсон табиатдан, коинотдан ванинг юрак-бағрини эзмасин, дарахтни қан- айро эмас, у кўз олдидаги улкан оламнинг чалар бу “ўлим”дан асрашга уринтирмасин, бир зарраси, унинг ажралмас бир бўлаги. охир-оқибат ундан кўнгли совишига ва уни Фақат одам ўзининг ижтимоий муносабат- унутиб юборишига олиб келади. Бу ҳолатда лар шакллантириб қўйган қиёфасини ечса ва Навоий ғазалларидан биридаги фикр тасдиқ ўзини табиат ихтиёрига топширса, ана топади: ўшанда асл гўзалликни ва завқни кўра олади, Топмасанг давр аҳлидин меҳру вафо, айб ана шунда бани оламнинг заррасига айлана этмаким, олади”1. “Бамбук садоси”га нисбатан билди- Бутмамиш бу мева даврон боғининг рилган ушбу фикрлар, менингча, “Ялпиз ҳи- ашжорида3. ди”га ҳам бирдай тегишли бўла олади, ҳатто, Бу байт мазмунини фақат тушкун кайфи- айтиш мумкинки, “оламнинг заррасига айлана ят ва одамларга бўлган ишончнинг вақтин- олиш” муаммоси Назар Эшонқул ҳикоясига чалик йўқолиши ҳолати тарзида талқин қи- кўпроқ дахлдордир. Демак, инсон табиат лиш бир ёқламалик бўлади. Чунки абадиятга билан маънан уйғунлашсагина ҳаёт завқига – дохил бўлувчи ҳар бир санъат намунасида том маънодаги бахтга етади. Чин бахт эса шу сифатга арзирли мазмуни ҳам бўлиши ҳаётни сева билиш тушунчаси билан жуда боғ- керак. Вафо дарахтининг меваси бутмаган- лиқ. Бахтнинг қачон содир бўлишини биров лиги, бу – инсон табиатига хос, унинг туб билмайди, лекин бу бахтнинг келиши тасодиф фожиасини кўрсатувчи, айни чоғда, уни ту- ҳукмида дегани эмас. шуниш мумкинлигига йўл очу