KIBERBULLING – OʻZBEKISTON YOSHLARINING AXBOROT-PSIXOLOGIK XAVFSIZLIGIGA TAHDID SIFATIDA: MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMI

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada kiberbulling hodisasining mohiyati, uning Oʻzbekistonda yoshlar orasida tarqalishi va axborot-psixologik xavfsizlikka ta’siri tahlil qilinadi. Kiberbullingning asosiy shakllari va uning yosh avlodga salbiy ta’siri koʻrib chiqilib, muammoning oldini olish va samarali yechim topish yoʻllari taklif etiladi. Xususan, ta’lim muassasalarida kiberbullingga qarshi choralar koʻrish, qonunchilikni kuchaytirish va yoshlarning raqamli madaniyatini oshirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Kalit so`zlar: Kiberbulling, axborot-psixologik xavfsizlik, yoshlar, internet tahdidlari, raqamli madaniyat, onlayn xavfsizlik, ijtimoiy tarmoqlar, psixologik ta’sir, ta’lim, qonunchilik. Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan internet hayotimizning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ammo bu rivojlanish bilan birga turli tahdidlar, jumladan, kiberbulling (onlayn tazyiq) ham ortib bormoqda. Kiberbulling yoshlar orasida keng tarqalgan bo‘lib, ularning psixologik holatiga, ijtimoiy hayotiga va ta’lim jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda ham ushbu muammo dolzarb bo‘lib, uning oqibatlarini kamaytirish va samarali yechimlarini ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Kiberbulling (ing. cyberbullying) – bu raqamli texnologiyalar yordamida sodir etiladigan ruhiy https://scientific-jl.com/luch/ 3 9 8 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 bosim, tahqirlash, qo‘rqitish yoki obro‘sizlantirish jarayonidir. Ushbu hodisa asosan ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, forumlar va boshqa onlayn platformalarda sodir bo‘ladi. Kiberbulling an’anaviy zo‘ravonlikdan farqli ravishda internet va raqamli vositalar orqali amalga oshirilgani sababli, u global miqyosda keng tarqalgan va jamoatchilik uchun jiddiy muammoga aylangan. Kiberbullingning asosiy xususiyatlari: • Doimiylik – Jabrlanuvchi har safar internetga kirganida bosimga uchrashi mumkin. • Ommaviylik – Tahqirlovchi kontent tez tarqalishi va ko‘plab odamlar tomonidan ko‘rilishi mumkin. • Anonimlik – Zo‘ravonlar ko‘pincha anonim ravishda harakat qilgani sababli, ularni aniqlash qiyin bo‘ladi. Kiberbullingning asosiy shakllari quyidagilardan iborat: 1. Flaming – internet muhitida tajovuzkor bahs-munozaralar orqali odamni kamsitish. 2. Harassment – doimiy ravishda haqoratli yoki tahdidli xabarlar yuborish. 3. Doxing – shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz tarqatish. 4. Impersonation – boshqalarning nomidan yolg‘on xabarlar tarqatish yoki soxta akkaunt yaratish. 5. Outing va Trickery – shaxsiy yoki maxfiy ma’lumotlarni aldov yo‘li bilan qo‘lga kiritish va ularni tarqatish. 6. Cyberstalking – jabrlanuvchini onlayn ta’qib qilish va unga doimiy ravishda bosim o‘tkazish. https://scientific-jl.com/luch/ 3 9 9 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 7. Exclusion – kishini ataylab ijtimoiy guruhdan chetlatish va unga nisbatan diskriminatsiya qilish. Kiberbulling yoshlarning psixologik holatiga jiddiy ta’sir qiladi, ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi, depressiya va stress holatlariga olib keladi. Shu sababli, uning oldini olish va unga qarshi samarali choralar ko‘rish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston internetdan foydalanuvchilar soni jadal sur’atlarda oshib bormoqda. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatda 30 milliondan ortiq kishi internetdan foydalangan, shundan katta qismi yoshlar hissasiga to‘g‘ri keladi. Ijtimoiy tarmoqlarning ommalashishi bilan birga, yoshlar orasida kiberbulling holatlari ham ko‘paymoqda. O‘zbekistonda kiberbulling quyidagi platformalarda keng tarqalgan: • Telegram – anonim kanallar orqali shaxsga yoki guruhlarga qarshi tuhmat va tahdidli xabarlar tarqatish. • Instagram – izohlarda yoki xabarlar orqali haqorat qilish, shaxsiy fotosuratlarni tarqatish. • TikTok – foydalanuvchilarni kamsituvchi kontent yaratish, tahdidli videolar joylashtirish. • Facebook va YouTube – sharhlar orqali kamsitish, tuhmat va dezinformatsiya tarqatish. O‘zbekiston yoshlar ishlari agentligi va boshqa tashkilotlar kiberbullingning oldini olishga qaratilgan turli dasturlarni ishlab chiqmoqda, ammo muammo haligacha dolzarb bo‘lib qolmoqda. Har bir narsani, sohani o`sishiga sabab bo`ladigan sabab va ta`sir bo`lgani kabi kiberbullingning ham tarqalishiga sabab bo`luvchi omillar bor, Bular quyidagilar: https://scientific-jl.com/luch/ 4 0 0 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 1. Raqamli madaniyat va internet savodxonligining yetishmovchiligi: Ko‘plab yoshlar internet etikasi va onlayn xavfsizlik qoidalariga yetarlicha rioya qilmaydi. Ular kiberbullingning jiddiy oqibatlarini anglamay, onlayn muhitda o‘zlarini erkin tutishadi. 2. Ijtimoiy tarmoqlarning haddan tashqari ommalashuvi: Yoshlar orasida TikTok, Telegram va Instagram kabi platformalarning keng tarqalishi kiberbulling holatlarining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Onlayn muloqotning ko‘payishi bilan salbiy munosabatlar ham kuchayadi. 3. Ota-onalar nazoratining sustligi: Ko‘pgina ota-onalar farzandlarining internetdagi faoliyatini nazorat qilmaydi yoki qanday tahdidlar borligini yetarlicha tushunmaydi. Bu