Влияние нового институционализма на сдвиги мышления в микро- и макроэкономике

Аннотация

This article is devoted for the analysis of the modern institutional theory and effects of institutional aspects in the developed micro and macroeconomics theory. Also, modern economic theory and wide range of views related to this sphere were communicated. Калит сўзлар: янги институционализм, институтлар, трансакцион харажатлар, мулк ҳуқуқлари, оппортунистик ҳаракат, шартномалар тармоғи, хатти-ҳаракатлар иқтисодий назарияси, ижтимоий танлов назарияси Кириш Замонавий иқтисодиёт назарияси ва таълимотлар ривожланишида йўналишларнинг кўпайиб бориши асосий тенденциялардан бири ҳисобланади. Иқтисодий жараёнлар ва қонуниятларни очиб беришда уларнинг ҳар бири ўзига хос аҳамиятга эга. Ривожланаётган мамлакатларда иқтисодиёт тузилишининг такомиллашиб бориши ва глобал тузилмаларга интеграциялашув шароитида мазкур назария ва таълимотларни атрофлича ўрганишга эҳтиёж ортиб бормоқда. Янги институционализм намоёндалари жамият ижтимоий-иқтисодий ривожланишидаги муаммоларга ўзига хос ёндашуви билан илмий жамоатчиликнинг эътирофига сазовор бўлмоқда. Институтлар, трансакцион харажатлар, мулк ҳуқуқлари, оппортунистик ҳаракат тушунчалари орқали қатор иқтисодий муаммолар тушунтириб берилган. Бугунги кунда шартномалар тармоғи, хатти-ҳаракатлар иқтисодиёт назарияси, ижтимоий танлов назарияси кабилар замонавий назариялар ҳисобланади. Мақолада уларнинг айрим намоёндалари фикрлари ёритиб берилган. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Адабиётлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, мамлакатимизда янги институционализм йўналиши мазмуни ўрганилган тадқиқотлар кўп эмас, илмий адабиётлар эса саноқли ҳисобланади. Мавжуд манбаларнинг айримларида илк институционализм ва унинг намоёндалари тўғрисида маълумотлар учрайди. Фзбек олимларидан Б.Беркинов томонидан амалга оширилган тадқиқот натижаларини алоҳида кўрсатиш мумкин(1-2). С.Сафоев раҳбарлигида муаллифлар жамоаси томонидан ёзилган “Инсон ривожланиши” номли ўқув адабиётида ҳам янги 6/2018 (№ 00038) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2018 йил институционалистлар таълимотларининг мазмуни батафсил ёритиб берилган. Айниқса, Амартья Сеннинг илмий қарашлари мантиқий кетма-кетликда, инсон тараққиёти мақсадларига мос ҳолда тушунтириб берилган(3). Бу мамлакатимизда амалга оширилаётган туб ислоҳотларнинг узоқ муддатга мўлжалланган мақсад ва вазифаларини ёш тадқиқотчиларнинг идрок этишда жуда муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Хорижий давлатларда янги институционализм назарияси етарлича ўрганилган ва ривожлантириб келинмоқда. Бу соҳада тадқиқотлар олиб борган етакчи иқтисодчи олимлардан бири Буюк Британиялик Марк Блаугдир. У ўзининг “Кейнсдан кейинги 100 буюк иқтисодчи” номли асарида янги институционалистлар тўғрисида батафсил маълумот берган [4]. Россияда ҳам мазкур мавзу атрофлича ўрганиб келинмоқда. Масалан, Худокормов А.Г. томонидан ва унинг раҳбарлигида замонавий иқтисодий назария ва таълимотлар тадқиқ этилган(5). Бу тадқиқотларда янги институционализм ва унинг намоёндалари асарлари таҳлил қилинган. Россияда янги институционализм йўналишининг етакчи вакилларидан бири Р.М.Нуреев ҳисобланади. У Россия иқтисодий ривожланишини институционал таҳлил қилган. Шунингдек, бозор иқтисодиёти қарор топишининг институционал концепциясини тадқиқ этган [6-8]. Россиялик иқтисодчилар А.Е Шаститко ва А.Н.Олейниклар томонидан янги институционал иқтисодиётга бағишланган ўқув адабиётлари ёзилган [9-10]. Янги институционализмни ўрганишда ушбу йўналишда самарали илмий фаолият олиб борган хорижлик олимлардан О.Уильямсон, Д.Норт, Ж.Бьюкенен, Ж.Стиглиц, Ха Джун Чхан асарларини ўқишни тавсия этиш мумкин [11-22]. Албатта, янги институционализм иқтисодий тафаккур тараққиётида, иқтисодий назария негизидан ХХ аср охири ва ХХI аср бошида фаол шаклланди. Бу замонавий иқтисодий таълимотлар ривожланишидаги сўнгги тенденциялардан бири дейишимиз мумкин. Шу сабабли унинг шаклланиш босқичларини таҳлил этиш мақсадга мувофиқ бўлади. Аммо, биз ўз тадқиқотимизда янги институционализмнинг микроиқтисодиёт ва макроиқтисодиёт соҳаларидаги муаммоларни ҳал этишда ўзига хос ёндашувларининг айримларини кўрсатиб беришга ҳаракат қиламиз. Тадқиқот методологияси Тадқиқотнинг методологияси янги институционализмнинг методологиясига таянади. Иқтисодий жараёнларни ўрганишда иқтисодиётдаги микробўғинлар - фирма, уй хўжалиги ва давлатдан иборат бозор субъектларининг ички мазмунини ўзига хос “микроскопик” тадқиқ этиш, фирманинг табиатини ўрганишда фирмага “ўзгариб турувчи битимлар тармоғи” сифатида ёндашув, бозор ва бозордан ташқари ҳолатлар ўзгаришини ўрганишда самарадорлик, мувозанат каби иқтисодий назария илмий аппаратидан унумли фойдаланиш, бошқа фанлар билан кесишувда тадқиқотларни ривожлантириш орқали иқтисодий тадқиқот чегараларини кенгайтириш, жамиятнинг институционал тузилиши ва миллий иқтисодиётни ўрганишда ялпи даромад, ялпи талаб, ялпи жамғармалар, истеъмол каби агрегат кўрсаткичлар билан чекланмасдан, балки уларни жамиятнинг ижтимоий таркиби ва тарихий ўзгаришлар доирасида ўрганиш анъанаси я