KONTAKTLI TERMOMETRLARNING ETALONLASH USULLARI VA ULARNING METROLOGIK XUSUSIYATLARI.

Аннотация

В данной статье рассматриваются современные методы калибровки контактных термометров и их метрологические характеристики. Анализируются различные типы термометров, от термометров на основе жидкостного расширения до термопар и платиновых термометров сопротивления. Рассматриваются методы, применяемые для обеспечения точности и надежности в процессе калибровки. Ключевые слова: калибровка контактных термометров, метрология, термометры сопротивления, термопары, точность, неопределенность. https://scientific-jl.com/luch/ 2 6 1 Часть-41_ Том-2_ Март-2025 Annotation: This article explores modern calibration methods for contact thermometers and their metrological characteristics. Various types of thermometers are examined, ranging from liquid expansion thermometers to thermocouples and platinum resistance thermometers. The methods used to ensure accuracy and reliability during the calibration process are analyzed. Keywords: contact thermometer calibration, metrology, resistance thermometers, thermocouples, accuracy, uncertainty. Haroratni o‘lchash zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va sanoat jarayonlarida muhim ahamiyatga ega. Kontaktli termometrlarni qo‘llash haroratni aniq va ishonchli o‘lchashni ta’minlaydi, ammo bu jarayonda metrologik xususiyatlar va etalonlash usullarining to‘g‘ri tanlanishi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kontaktli termometrlarni etalonlash ularning o‘z haroratini aniq ko‘rsatishi va o‘lchanayotgan ob’ektning haroratiga mos kelishini ta’minlash uchun zarurdir. Ushbu sohada G‘arbiy Afrika Sifat Tizimi Dasturi (PSQAO) tomonidan ishlab chiqilgan “ECOMET Guide d’étalonnage” hujjati muhim yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi. Ushbu hujjatda termometrlarni etalonlashning texnik jihatlari, noaniqlikni baholash va ulardan foydalanish shartlari batafsil bayon etilgan. Harorat o‘lchashning asosiy muammolaridan biri shundaki, kontaktli termometr har doim faqat o‘zining haroratini o‘lchaydi. Shu sababli, o‘lchanayotgan muhit bilan termometr o‘rtasidagi harorat farqini minimallashtirish uchun maxsus usullar qo‘llaniladi. Masalan, termometrning muhit bilan issiqlik almashinuvini yaxshilash yoki o‘lchov jarayonini tezkor ravishda amalga oshirish kabi choralar ko‘riladi. Agar bu jihatlar e’tibordan chetda qolsa, o‘lchov natijalarida sezilarli xatolar yuzaga kelishi mumkin. Kontaktli termometrlarni etalonlashning dolzarbligi nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki sanoat, tibbiyot va qishloq xo‘jaligi kabi sohalarda ham yuqori. Masalan, platina qarshilik termometrlari (PRT) va termojuftlar kabi asboblar yuqori aniqlik talab qilinadigan jarayonlarda keng https://scientific-jl.com/luch/ 2 6 2 Часть-41_ Том-2_ Март-2025 qo‘llaniladi. Shu bilan birga, ushbu asboblarni to‘g‘ri etalonlash ularning metrologik xususiyatlarini aniqlash va o‘lchov natijalarining xalqaro standartlarga muvofiqligini ta’minlash uchun zarurdir. Maqolada kontaktli termometrlarni etalonlashning asosiy usullari, ularning afzalliklari va cheklovlari, shuningdek, noaniqlikni baholash jarayonlari ko‘rib chiqiladi. Bu jarayonlarda G‘arbiy Afrika mintaqasida qo‘llaniladigan ECOMET standartlari asos qilib olinadi. Ushbu standartlar termometrlarning turli turlarini, masalan, suyuqlik kengayishiga asoslangan termometrlarni, qarshilik termometrlarini va termojuftlarni etalonlashda qo‘llaniladigan aniq qoidalarni belgilaydi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi kontaktli termometrlarni etalonlashning zamonaviy usullarini o‘rganish va ularning metrologik xususiyatlarini tahlil qilishdir. Maqola orqali termometrlarning turli turlarini etalonlashda qo‘llaniladigan metodlarning samaradorligini baholash, shuningdek, o‘lchov natijalarining aniqligi va ishonchliligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan shart- sharoitlarni aniqlash ko‘zda tutiladi. Shu bilan birga, G‘arbiy Afrika Sifat Tizimi Dasturi (PSQAO) tomonidan ishlab chiqilgan ECOMET standartlariga asoslangan holda, ushbu jarayonlarda qo‘llaniladigan texnik yondashuvlar va noaniqlikni hisoblash usullari tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi nafaqat nazariy jihatlarni yoritish, balki amaliy misollar orqali etalonlash jarayonining real sharoitlarda qanday amalga oshirilishini ko‘rsatishdan iborat. Masalan, platina qarshilik termometrlari (PRT) va termojuftlarning etalonlash jarayonlari, ularning noaniqlik darajasini baholash va natijalarni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish kabi masalalar ko‘rib chiqiladi. Bu jarayonlarda aniqlikni oshirish va xatolarni minimallashtirish uchun qo‘llaniladigan usullar alohida e’tibor markazida bo‘ladi. Maqolaning maqsadiga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Kontaktli termometrlarni tasniflash va ularning xususiyatlarini o‘rganish. Turli xil termometrlarni, masalan, suyuqlik kengayishiga asoslangan termometrlarni, qarshilik termometrlarini va termojuftlarni sinchkovlik bilan https://scientific-jl.com/luch/ 2 6 3 Часть-41_ Том-2_ Март-2025 ko‘rib chiqish va ularning tuzilishi, ish printsipi hamda qo‘llanilish sohasini tahlil qilish. 2. Etalonlash usullarini aniqlash. ECOMET hujjatida