UGLEVODLAR.

Аннотация

Uglevodlar (shakarlar, glitsidlar, carbohydrate) — oqsillar va yogʻlar bilan bir qatorda odam, jonivorlar va oʻsimliklar organizmi hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan keng tarqalgan organik birikmalar guruhi. Organizmda moddalar almashinuvi natijasida hosil boʻladigan energiya manbalaridan biri.. Kalit so’zlar: monosaxaridlar , polisaxaridlar, Glikoliz Asosiy qism. Uglevodlar. 2 katta guruhga: monosaxaridlar va polisaxaridlarga boʻlinadi. Polisaxaridlar esa shakarsimon (oligopolisaxaridlar) — disaxaridlar (biozalar), trisaxaridlar, tetrasaxaridlar va noshakarsimon polisaxaridlardan iborat. Ular oddiy uglevod (monosaxaridlar yoki monozalar) va murakkab uglevod (polisaxaridlar yoki poliozalar) deb ham ataladi. Mono va oligosaxaridlar — mol. massasi uncha yuqori boʻlmagan suvda yaxshi eriydigan moddalar. Noshakarsimon uglevod ning molekular. massasi yuqori, eritmalari faqat kolloid holida mavjud boʻladi. Noshakarsimon Uglevodlar. (kraxmal, selluloza) katta miqdordagi monozalar molekulasidan tuzilgan. Monozalar tuzilishi qator reaksiyalar yordamida aniqlangan, glyukoza vodorod yodid HI bilan qaytarilganda 2-yodgeksan hosil qilishi, yengil sharoitlarda glyukoza oksidlanganda glyukon kislotaga aylanishi, atsillanganda va alkillanganda 5 ta gidroksil guruhi mavjud boʻlishi inobatga olinadi. Fruktozada glyukozadagi aldegid guruhi oʻrnida keton guruhi boʻladi. Oddiy uglevod ga taalluqli monosaxaridlar suvda yaxshi eriydigan optik faol kristall moddalar boʻlib, https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 8 Часть-41_ Том-2_ Март-2025 aksariyati shirin, qaytaruvchilik xossasiga ega. Koʻp atomli aldegid va ketonospirtlar (koʻpincha ichki siklik yarimatsetal shaklda) hisoblanadi. Bularga mansub oligosaxaridlar esa glikozid bogi bilan bogʻlangan 2—10 monosaxariddan iborat. Disaxaridlarga kiradigan saxaroza, tregaloza, laktoza tabiatda keng tarqalgan. Oligosaxaridlarning koʻp sonli glikozidlari (fiziologik faol moddalar) tibbiyotda qoʻllanadi. Polisaxaridlar chiziqsimon yoki tarmoqlangan yuqori molekulali birikmalar boʻlib, ular molekulalari glikozid bogʻi bilan bogʻlangan monosaxaridlardan tashkil topgan. Ular zaxira holdagi uglevod — kraxmal, inulin, glikogen, gemitsellyulozalardir. Uglevod maʼlum oʻsimliklardagina koʻp toʻplanadi. Masalan, lavlagida saxaroza, qoʻziqorinlarda mannit, kartoshkada kraxmal, paxtada sellyuloza koʻp boʻladi. Uglevod organik kislotalar, koʻp atomli fenollar, oshlovchi moddalar, antotsianlar, aminokislotalar, yogʻlar, oqsil va boshqalarga aylanadi. Uglevod hayvonlar organizmi quruq massasining 2% ini tashkil etadi. Uglevodning 1 g 4,1 kkal energiya berib, asosan, oʻsimliklardan olinadi. Bunday energiya anaerob, yaʼni glikoliz va aerob yoʻl bilan hayvon organizmida sarflanadi. Nafas olishda taxminan 30 baravar koʻp energiya ajraladi. Glikoliz jarayonida hosil boʻlgan sut kislotaning bir qismi oksidlanadi, qolgan qismi esa energiya ajralishi hisobiga glikogenga sintezlanadi. Oziq-ovqat tarkibini uglevodlar, yog'lar va oqsillar nuqtai nazaridan tushunish ovqatlanish fanlari, oziq-ovqat mahsulotlarini etiketlash va dietani rejalashtirish uchun asosiy hisoblanadi. Ushbu makroelementlarning aniq tahlili oziq-ovqat mahsulotlarining ozuqaviy qiymatini baholash, me'yoriy me'yorlarga muvofiqligini ta'minlash va iste'molchilarning tanlovini yo'naltirish uchun muhimdir. Ushbu maqola uglevodlar, yog'lar va oqsillarni aniqlashga qaratilgan oziq-ovqat tarkibini tahlil qilishda qo'llaniladigan metodologiyalarni o'rganadi va bu makronutrientlarning inson ovqatlanishidagi ahamiyatini muhokama qiladi. https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 9 Часть-41_ Том-2_ Март-2025 1. Oziq-ovqat tarkibi tahlilining ahamiyati Oziq-ovqat tarkibi tahlili turli xil ilovalar uchun juda muhim bo'lgan oziq- ovqat mahsulotlarining ozuqaviy tarkibi haqida batafsil ma'lumot beradi, jumladan: Oziqlanish belgilari: To'g'ri etiketlash iste'molchilarga ma'lumotli dietani tanlashga yordam beradi va mahsulotlar qonuniy talablarga javob berishini ta'minlaydi. Yorliqlar odatda aniq analitik usullar bilan aniqlanishi kerak bo'lgan uglevodlar, yog'lar, oqsillar va boshqa oziq moddalar miqdorini o'z ichiga oladi. Oziqlanishni rejalashtirish va tadqiqot: Oziqlanishni tadqiq qilish va dietani rejalashtirish dietani iste'mol qilish va ovqatlanish holatini baholash uchun oziq-ovqat tarkibining aniq ma'lumotlariga tayanadi. Ushbu ma'lumot parhez qoidalarini ishlab chiqish va parhez va salomatlik o'rtasidagi munosabatni tushunish uchun juda muhimdir. Oziq-ovqat sifatini nazorat qilish: Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibini monitoring qilish oziq-ovqat sanoatida sifat va barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Bu mahsulotlar kutilgan oziqlanish standartlariga javob berishini va tartibga soluvchi ko'rsatmalarga muvofiqligini ta'minlaydi. 2. Uglevodlar tarkibini tahlil qilish usullari Uglevodlar, jumladan shakar, kraxmal va tolalar inson ratsionidagi asosiy energiya manbai hisoblanadi. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi uglevod miqdorini aniqlash uchun bir qancha analitik usulla