XIX-XX ASR TOSHKENT MAHALLA MASJIDLARIDAGI NAQQOSHLIK BEZAKLARINING TAHLILI

Аннотация

Данная статья посвящена местным архитектурно- художественным школам живописи, сформировавшимся в нашей стране в XIX - начале XX веков, их своеобразным объемно-планировочным композициям и орнаментам. Описаны различия стилей, развитые тенденции в городах Ферганской долины, а также в городах Бухаре, Самарканде, Хиве, Ташкенте, являвшихся основными центрами живописи Узбекистана этого периода. Кроме того, подробно освещены орнаменты и художники в мечетях. Annotation: This article is dedicated to the local architectural and artistic schools of painting that formed in our country in the 19th and early 20th centuries, their unique volumetric-planning compositions and ornaments. The differences in https://scientific-jl.com/luch/ 1 7 0 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 styles, developed trends in the cities of the Ferghana Valley, as well as in the cities of Bukhara, Samarkand, Khiva, and Tashkent, which were the main centers of Uzbek painting of this period, are described. In addition, the ornaments and artists in the mosques are covered in detail. Kalit so‘zlar: yog‘och o‘ymakorligi, lavh, geometrik relyef, naqsh, milliy hunarmandchilik, me’moriy bezak. Ключевые слова: резьба по дереву, вывеска, геометрический рельеф, узор, национальное ремесленничество, aрхитектурное украшение. Keywords wood carving, plaque, geometric relief, pattern, national crafts, architectural ornament. Kirish. Bizga ma’lumki, XIX-XX asr boshlarida yurtimizda mahalliy me’moriy-badiiy maktablar shakllangan bo‘lib, ular bir-biridan o‘ziga xos hajmli- rejali kompozitsiyalari va bezaklari bilan ajralib turgan. Bu davrda O‘zbekiston rangtasvirining asosiy markazlari Farg‘ona vodiysi shaharlari, shuningdek, Buxoro, Samarqand, Xiva, Toshkent shaharlari bo‘lgan. O‘rta Osiyoda, ayniqsa, Tojikiston va O‘zbekistonda yog‘och o‘ymakorligi va naqqoshligi eng sevimli bezak bo‘lgan. Ular mebel, eshiklar, devorlar, ustunlarni qoplagan. Uy devorlaridagi o‘yma naqshli tokchalar, pardalar, derazalardagi o‘ymakor panjaralar katta badiiy qimmatga ega bo‘lgan. Yog‘och buyumlar O‘rta Osiyoda keng tarqalmagan. XX asr boshlariga kelib O‘rta Osiyoda naqqoshlik san’ati ya’ni yog‘ochga badiiy ishlov berish keskin qisqardi. Hunarmandlar juda oz qoldi, ular ham faqat mayda-chuyda buyumlar - kichik stolchalar, qutilar va shu kabilarni yasashardi[1,19]. 1920-yillarda O‘rta Osiyoda yog‘och o‘ymakorligi o‘zining an’anaviy xususiyatini saqlab qoldi: yassi relyefning mayda naqshlari sirtni yaxlit gilam bilan https://scientific-jl.com/luch/ 1 7 1 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 qoplaydi. Naqshlar, odatda, geometrik yoki geometrik o‘simlik shakllaridan iborat bo‘lib, kulolchilik, kashtachilik, ganch o‘ymakorligiga juda yaqin turadi Naqshlar bilan bezatilgan yog‘och buyumlar naqshning xarakteri va sirtini to‘ldirish jihatidan o‘ymakorlik buyumlariga o‘xshaydi. Ular faqat ko‘p rangliligi bilan ajralib turadi: ko‘pincha kumush va oltin fonda ko‘k, yashil, intensiv qizil ranglarning kombinatsiyasini uchratish mumkin. Naqshdagi gulli shakllar o‘ymakorlikdan ko‘ra erkinroq talqin qilinadi. 1930-yillarda O‘rta Osiyoda yangi jamoat binolarini bezashda Sulaymon Xo‘jayev - yog‘och o‘ymakori, Olimjon Qosimjonov - naqsh o‘ymakori kabi ustalar faol ishtirok etdilar. Abduvoqil Isayev va usta To‘rayev - Toshkentdagi Pionerlar uyida dekorativ rasmlar chizishdi. O‘zbekiston qadimdan eng oddiy kompozitsiyalardan tortib eng murakkab kompozitsiyalargacha bo‘lgan rang-barang naqshlarga boy[2,12]. O‘simliksimon (islimiy) va geometrik (girix) elementlarning soni cheklanganligiga qaramay, kompozitsiyalar o‘ziga xosligi va motivlarning katta xilma-xilligi bilan hayratda qoldiradi, bunga elementlarning alohida kombinatsiyasi, bir naqshning boshqasiga qo‘shilishi, fonning rangining o‘zgarishi, detallarning orginal talqini bilan erishiladi. O‘zbekiston ornamental naqqoshligi nafaqat naqshning mohirlik bilan yasalishi, balki qo‘shimcha ranglar qonuniga rioya qilish va ularni takrorlashning qat’iy ritmikligi bilan erishiladigan ranglar uyg‘unligi bilan ham kishini maftun etadi. O‘zbekiston ornamental naqshlarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, ularda bir ohangdan ikkinchisiga o‘tishning yo‘qligi, asosan, kontrastli ranglar birikuvidan foydalaniladi[3.9]. Mavzuning dolzarbligi. Shuni ta’kidlash kerakki, XX asrning ikkinchi yarmida naqsh palitrasining tiniqlashuvi an’anaviy kolorit o‘zgarishining birinchi namunasi emas. Shunga o‘xshash holat XIX asrning oxirida, Yevropa tendensiyalari ta’sirida “Palitraning umumiy yorishishisodir bo‘lgan vaqtda, unda https://scientific-jl.com/luch/ 1 7 2 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 och yashil, ko‘k va to‘q sariq ranglar paydo bo‘ladi. Ranglar doirasi kengayib, o‘n ikki va undan ortiq tuslarga yetadi”. Biroq XX asrning ikkinchi yarmida yuz bergan o‘zgarishlar ancha keskin tus oladi. Umuman olganda, naqshlar palitrasining tiniqlashuvi tabiiy va birinchi navbatda o‘zgargan qurilish usullari bilan bog‘liq[3,21]. Agar ilgari intererlarni shakllantirishda yog‘och qoplamalar, ko‘plab osilga