VASIYLIK VA HOMIYLIK

Аннотация

В данной статье широко освещаются понятия опеки и попечительства, их правовые основы и место в обществе. Также в статье проанализированы основные различия институтов опеки и попечительства на основе законодательства Республики Узбекистан и международных документов. Особое внимание уделяется роли общества в защите интересов лиц, нуждающихся в социальной защите, особенно детей-сирот и инвалидов. Выдвигаются актуальные проблемы развития институтов опеки и попечительства и практические предложения по их преодолению. Annotation: This article extensively covers the concepts of guardianship and trusteeship, their legal framework and their place in society. The article also analyzes the main differences of guardianship and trusteeship institutions based on the legislation of the Republic of Uzbekistan and international documents. Special attention is paid to its role in protecting the interests of socially vulnerable https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 8 Часть-41_ Том-21_ Март-2025 individuals in society, especially orphans and people with disabilities. The existing problems on the path to the development of guardianship and trusteeship institutions and practical proposals for their elimination have been put forward. kalit so'z :Vasiylik, homiylik, huquqiy asoslar, yetim bolalar, ijtimoiy himoya, vasiy, homiy, qonunchilik, Oila kodeksi, muomala layoqati, Mehr daftari, vasiylik organlari, Milliy ijtimoiy himoya agentligi. ключевое слово: Опека, попечительство, правовые основы, дети- сироты, социальная защита, опекун, попечитель, законодательство, Семейный кодекс, дееспособность, любовная книга, органы опеки и попечительства, Национальное агентство социальной защиты. keyword: Guardianship, patronage, legal grounds, orphans, social protection, Guardian, sponsor, legislation, Family Code, treatment capacity, kindness book, guardianship authorities, National Social Protection Agency. Vasiylik va homiylik tushunchasi Vasiylik va homiylik tushunchasi huquqiy nuqtai nazardan alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular yordamga muhtoj shaxslarni himoya qilish uchun joriy etilgan mexanizmlardir. Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, vasiylik — 14 yoshga to‘lmagan yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar hamda sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarni tarbiya, ta’lim va ta’minotga joylashtirishning huquqiy shaklidir. Homiylik esa 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan shunday toifadagi bolalar hamda muomala layoqati cheklangan fuqarolar uchun nazarda tutilgan bo‘lib, ularni ta’minot, tarbiya va huquqlarini himoya qilishga qaratilgan huquqiy shakldir . Boshqacha aytganda, vasiylik va homiylik ota-ona qaramog‘idan mahrum bolalar yoki o‘zini mustaqil ta’minlay olmaydigan shaxslar manfaatlarini ko‘zlab, ular uchun vakil (vasiy yoki homiy) tayinlash demakdir. Shuningdek, sog‘lig‘i https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 9 Часть-41_ Том-21_ Март-2025 yomonligi tufayli o‘z huquqlarini mustaqil amalga oshirolmaydigan voyaga yetgan shaxslar o‘z iltimosiga binoan homiylikka olinishi mumkin. Vasiylik va homiylikning jamiyatdagi ahamiyati Jamiyatda vasiylik va homiylik instituti eng zaif qatlamlarni ijtimoiy himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ota-onasiz qolgan bolalarga vasiy (yoki homiy) tayinlash ularning oilaviy muhitda ulg‘ayishi, tarbiya va ta’lim olishini ta’minlaydi. Bu bolalarning psixologik rivojlanishi va jamiyatga moslashuvi uchun muhim, chunki oilaviy muhit va shaxsiy e‘tibor internat muassasalariga qaraganda farzand kamoloti uchun qulayroq sharoit yaratadi. Nogironligi bo‘lgan yoki muomala layoqati cheklangan voyaga yetgan shaxslar uchun ham vasiy yoki homiyning mavjudligi ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish, kundalik hayotida ko‘mak berish va zarur ehtiyojlarini qondirishda katta ahamiyatga ega. Shu tariqa, vasiylik va homiylik instituti jamiyatda mehr-oqibat va hamjihatlik tamoyillarini ro‘yobga chiqarib, hech bir yetim yoki himoyaga muhtoj shaxs e‘tiborsiz qolmasligini ta’minlashga xizmat qiladi. Huquqiy asoslar va qonunchilik Vasiylik va homiylik munosabatlari O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida batafsil tartibga solingan. Asosiy huquqiy hujjat sifatida 1998-yilda qabul qilingan Oila kodeksida vasiylik va homiylik institutining mazmuni, belgilanishi va unga doir tartib-qoidalar aks etgan. 2014-yilda esa maxsus “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinib, ushbu sohadagi tartibotlar va vasiylik organlarining vakolatlari aniq belgilandi. Mazkur qonun va unga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qarorlari vasiy yoki homiy tayinlash, ularning huquq va majburiyatlari hamda hisobdorlik tartibini belgilaydi. Jumladan, vasiylik va homiylikni belgilash tuman/shahar hokimi qarori orqali amalga oshirilishi, vasiylik organlari (mahalliy davlat hokimiyati organlari qoshidagi bo‘limlar) esa bu jarayonni nazorat qilishi qonunchilikda mustahkamlab qo‘yilgan. https://scientific-jl.com/luch/ 1 6 0 Часть-41_ Том-21_ Март-2025 Vasiylik va homiylik instituti xalqaro huquqiy hujjatlarda ham o‘z ifodasi