ABDULLA AVLONIY ASARLARIDA TA’LIM-TARBIYA MASALASI

Аннотация

Maqolada g’arbiy Rim imperasi yerlarini German qabilalari tomonidan bosib olinishi, g’arbiy Rim imperasining qulashi va qadimgi Rim madaniyati to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so’zlar: G’arbiy Rim imperasi, German qabilalari, Rim madaniyati, imperator hokimiyati , imperator Feodosiy II. G’arbiy Rim imperasi yerlarini German qabilalari tomonidan bosib olinishi: Rim imperiyasini to’la ikkiga bo’linishi asosida O’rtayer dengizining ikki hududini romanlashgan G’arb va Ellin sharqini tarixiy taraqqiyotini o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanar edi. G'arbiy provinsiyalarda shaharlar, tovar ishlab chiqarish savdo- hunarmandchilik tushkunlikka yuz tutdi. Aholini xonavayron bo‘lishi, umumiy iqtisodiy turg‘unlik kuzatildi. Markaziy hokimiyat zaiflashib magnatlar kuchaydi, aholini varvarlashuvi, harbiy qo'shinlarni buzilishi yuz berdi. Aksincha sharqda kuchli imperator hokimiyati mavjud bo‘lib provinsiyalar kamroq talandi, shaharlar, savdo-hunarmandchilik rivojlandi. Qo‘zg’olon ko‘tarilgan vestgot federatlari, Alarix boshchiligida 395—396-yillar Makedoniya va Yunonistonni taladilar. O’zi varvar boigan rimlik sarkarda Stilixon Yunonistonning janubida Alarix qo‘shinlarini tor-mor qildi. Sharqiy imperiya Alarix bilan shartnoma tuzdi. Alarix 401-yilda Italiyaga yurish qildi. Stilixon vestgotlarni 2 marta tor-mor qildi va Italiyadan haydab chiqardi. Rimga so‘ngi marta triumf vestgotlar ustidan g'alaba sharafiga o‘tkazildi. Baribair rimliklar vestgotlarni Illiriyada yashashlariga ruxsat berishga https://scientific-jl.com/luch/ 2 1 9 Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025 majbur bo‘ldilar. Italiya 405-yilda Konung Radagays boshchiligidagi germanlar bosqiniga uchradi. Florensiya yaqinida Stilixon Radagays hujumini qaytardi. Shu bilan birga himoyasiz qolgan g‘arbiy provinsiyalar, german qabilalari tomonidan bosib olindi. Stilixon Olarixni Rim bilan ittifoq tuzishga ko‘ndirishga urindi, ammo tuhmatga uchrab, xoinlikda ayblanib qatl qilindi. Stilixon o‘limini eshitgan Alarix Rimga yurish qilib, uni qamal qildi. Alarix 5 ming funt oltin, 30 ming funt kumush miqdorida tovon olib qaytib ketdi. Shundan so‘ng Alarix Rimni yana bir necha bor qamal qildi. 410-yil avgust oyida qullar shahar darvozasini ochib berdilar va varvarlar shaharni talon-taroj qilib, Alarix boshchiligidagi qo‘shin janubga yurish qildilar. Yo‘lda kasallangan Alarix 40 yoshida vafot etdi.Vestgotlar bir necha yildan keyin (419-yil) Akvitaniyada o‘z qirolliklarini tuzdilar.Stilixon o‘limidan keyin Rimni himoya qiladigan birorta sarkarda qolmadi. 407-yilda rimliklar Britaniyadan chiqib ketishga majbur boidilar. Janubiy-sharqiy Galliyada birgund qabilalari Ispaniyaning shimoli g'arbida svevlar o‘rnashib olgan Afrikada poytaxti Karfagen bo‘lgan vendal qirolligi tashkil topdi1. G’arbiy Rim imperasining qulashi: Pannoniyada kelib chiqishi Markaziy Osiyo choMlaridan bo‘lgan xunnlar o‘mashib Rimga katta xavf soldilar. Atilla (434— 453-yillar) g‘ayratli sarkarda edi. U xunnlar va boshqa qabilalami birlashtirib, Markaziy Yevropada ko'chmanchilarni kuchli davlatini tuzdi. Xunnlar Bolqonga va g‘arbiy provinsiyalarga yurish qildilar. Ular 450-yil boshida Galliyaga bostirib kirdilar. Xunnlarga qarshi rimlik sarkarda Flaviy Aetsiy frank, alan, burgund, vestgot va boshqa qabilalar ittifoqini tuzdi. Hal qiluvchi jang Ispaniya va Fransiya chegarasidagi Katalun dalasida 451-yil iyunida bo‘lib o‘tdi. Got tarixchisi Iordanning ma’lumotiga ko‘ra, bu jangda har ikkala tomondan 300 ming kishi 1 Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994.p.372-374. https://scientific-jl.com/luch/ 2 2 0 Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025 halok boMgan. Bu jangdan keyin Attila Reyn ortga chekindi, 452-yilda yana shimoliy Italiyaga hujum qildi. Attila 453-yilda vafot etdi va uning davlati tarqab ketdi. Varvar qabilalari va qirolliklari impertiya bilan hisoblashmay qo‘ydilar. Biror bir imperator davlatni yemirilishini to‘xtata olmadi. Imperatorlar Ravenna shahrini doimiy qarorgoh qildilar. Rim xristian cherkovi boshlig’i Rara qarorgohi bo’lib qoldi. Afrikada o‘rnashib qolgan vandallar Ravenna imperatorlarini zaifligidan foydalanib Sitsiliya, Sardiniya va Korsikaga bosqin qilar edilar. Ular 455-yil Italiyaga yurish qilib Rim shahrini 14 kun davomida talon-taroj qildilar. Olib keta olmagan buyumlarni vandallar yo‘q qildilar. Nodir san’at asarlari, haykallar, saroylar o‘t ichida qolib, Galliya va Ispaniyani mahalliy zodagonlari uzoqdagi ravenna imperatorlari bilan aloqa qilganidan ko'ra, bosib olingan viloyatlaming amalda hokimlari varavar qirollari bilan hamkorlik qilishni foydali deb hisobladilar. 375-yilda illiriyalik Orest o‘zini 14 yoshli o'g’lini imperator taxtiga o‘tkazib o‘zi hokimiyatni boshqardi. Songgi imperator Rim shahrini va imperiyasini barpo qilganlar Romul afsonaviy avgustul ismlariga bog’lab balog‘atga yetmagani uchun Avgust emas, Avgustul deb atalar edi. O’smir imperatorni rimlik