ТУРЛИ ХИЛ ГИЁҲЛАРНИНГ ДАВОЛОВЧИ ВА ҚУВВАТ БЕРУВЧИ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

In Tibetan medicine, the word disease is not used, because for them the body, understood as a whole, is understood as sick. According to their understanding, any disease occurs due to an imbalance in the acidity and alkalinity of the blood (acid-base balance). That is, they consider disease to be a consequence of a violation of the basic biological law governing the human body. https://scientific-jl.com/luch/ 2 3 3 Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025 Keywords: Plants, herbs, medicine, disease, medicinal herbs, medicinal root, rhizome, decoction. КИРИШ Инсонлар қадим замонлардан буён турли хил гиёҳларнинг даволовчи ва қувват берувчи хусусиятларини билишган ва бу билимларини турли хил хасталикларни даволашда ишлатишган. Масалан қадимги Мисрда, Хиндистонда, Хитойда, Ўрта Осиёда ва бошқа кўпчилик давлатларда табиблар гиёҳларнинг нимага даво бўлиши хақида кўпгина рисолалар ёзиб қолдирганлар. Қадимги Тибет тиббиёти бу билан боғлиқ жуда кўплаб афсоналар билан бурканган. Улар ичида хозирга қадар ўз қимматини йўқотмаган ва амалиётда ишлатиладиган турли хил гиёҳлардан тайёрланадиган доривор таркибларни топиш мумкин. Ушбу китобчада халқ табобатининг кўплаб доривор гиёҳлардан иборат ва турли хил касалликларга даво бўла оладиган шифобахш таркиблари келтирилган. Бу таркибларда ишлатиладиган гиёҳларнинг деярли барчасини юртимиз табиатидан, чўл- адирлар ва тоғларидан топишингиз мумкин. Аммо гиёҳлардан фойдаланганда қуйидагиларни ёдда тутинг: Ўсимликларнинг ер ости органлари (илдизи, илдизпояси, тугунаги ва пиёзбошиси) одатда ўсимлик уйқуга кирган даврда кеч кузда ёки ўсимлик уйғонмасдан олдин – эрта баҳорда тайёрланади. Ўсимликларнинг ер устки қисми (пояси, барги ва гуллари аралашмаси) ўсимлик гуллаганда поянинг энг тагидаги барг олдидан ўриб олинади. Куртаклар эрта баҳорда (ёзилмасидан илгари) ўсимлик танасида суюқлик юра бошлаган вақтда йиғилади. Ўсимлик пўстлоқлари эрта баҳорда пўстлоқ ўзакдан осон ажрайдиган вақтда шилинади. Гуллар ўсимлик қийғос гуллаганда йиғилади. Ўсимлик мевалари пишиб етилганида йиғилади. Қуруқ мевалар одатда эрталаб ёки кечқурун ҳаво салқин ва бироз шудринг бор вақтда йиғиб https://scientific-jl.com/luch/ 2 3 4 Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025 олинади. Доривор бўлувчи уруғлар ҳар тарафлама етилганидан сўнг йиғиб олинади. Ўсимлик маҳсулотлари тайёрланганидан сўнг 1-2 соат ўтмасдан қуритишга ҳозирланади. Бунинг учун ҳом ашё маҳсулот яхшилаб сараланиб, ўзга жисмлардан ҳоли қилинади. Қуритиш жараёнида доривор ўсимликларнинг илдиз ҳамда илдиз пояси – 75%, пўстлоқлари – 45%, куртаклар эса – 60% оғирлигини йўқотади. Яхшилаб қуритилган ўсимлик илдизлари ҳамда пўстлоқлари қўл билан эгиб кўрилганида, эгилмай синиши лозим, барг ҳамда гуллар бармоқларда уваланиши керак, резавор мевалар эса қуритилганидан сўнг қисмлаб кўрилганида ёпишмаслиги даркор. Доривор маҳсулотлар тоза, қуруқ, ҳаво илашиб турадиган, қуёшнинг тиғиз нурларидан ҳоли бўлган жойларда сақланади. Доривор илдиз, илдизпоя ҳамда пўстлоқларнинг сақланиш даври ўртача 3,5 йилни ташкил қилса, қуритилган гул, барглар ҳамда гиёҳларнинг сақланиш муддати 1-2 йилни ташкил этади. Тайёрланган доривор дамлама ва қайнатмалар туриш жараёнида ачиши, бузилиши мумкин бўлганлиги учун уларни фақат истеъмол қилиш олдидан тайёрланиши маъқул. Дамлама ва қайнатмалар иложи борича салқин ёки совуқ (холодильник) жойларда 3 кеча- кундузлик муддат билан сақланиши даркор. Ҳар қандай дамлама ёки қайнатмалар даволовчи шифокорнинг тавсияси бўйича ва белгилаб берган меъёрида истеъмол қилинади. Жуда ҳам ноёб, чет элларда ўсадиган ва кам етиштириладиган гиёҳларни эса шифобахш гиёхлар сотиладиган фитодорихоналардан бемалол топиш мумкин. Улардан қайнатма, сувли ёки спиртли дамлама, шифобахш чой, ажратма ёки экстракт кўринишида тайёрланган турли хил таркибларни сотиб олишингиз ёки тайёрлатиб олишингиз мумкин. https://scientific-jl.com/luch/ 2 3 5 Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025 Тибет тозаловчи таркиби Тибет тиббиётида касаллик деган сўз ишлатилмайди, чунки улар учун бир бутун деб тушуниладиган организм касал деб тушунилади. Уларнинг тушунчасича, ҳар қандай касаллик қондаги нордонлик ва ишқорийлик мувозанати (кислотно-щелочной баланс) нинг издан чиқиши туфайли рўй беради. Яъни, улар касалликни инсон организмини бошқаришнинг асосий биологик қонуни бузилиши оқибати деб билишади. «Чжуд-ши» деб номланган қадимий қўлёзмада Тибет ламалари томонидан тузилган инсон организмидаги мувозанатни тиклаш учун ишлатиладиган шифобахш таркиб келтирилган бўлиб, унда ИНЬ-ЯН (иссиқ-совуқ) нисбатига риоя қилиш асосий тамоил бўлиб ҳизмат қилган. Ушбу Тибет доривор таркиби 37 хил гиёҳдан тайёрланиб, ундаги кўпгина гиёҳлар бизнинг мамлакатимиз худудида ўсмайди. Шунинг учун бизнинг мамлакатимиз шароитларида 5 хил доривор ўсимликдан тайёрланган шифобахш таркиб ҳам ўз таъсирига кўра Тибет доривор таркибига бас кела олади. Ушбу таркиб ҳамма учун фойдали бўлиб, барча касалликларга қарши организмдаги мувозанатни тикловчи ва тозаловчи восита сифатида ишлатилиши мумкин. Бу шифобахш таркибни тайёрлаш учун қуйидаги гиёхлардан фойд