ARAVACHALARDA O‘YNALADIGAN BASKETBOL RIVOJLANISHI BO‘YICHA TAHLILLAR

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of wheelchair basketball’s history, rules, athletes and teams, influence and support, international competition and academic research. Wheelchair basketball plays an important role in improving physical and psychological well-being and social integration for persons with disabilities. The article examines the development of wheelchair basketball and its role in world sports, as well as the physical and psychological benefits of this sport, as well as the results of scientific research aimed at it. It is emphasized that more support from public and private organizations is needed for the further development of wheelchair basketball in the future. Key words: Wheelchair basketball, persons with disabilities, Paralympics, sports history, physical and psychological effects, international competitions, Kirish. Jismoniy imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun mo‘ljallangan basketbol, ya’ni aravachalarda o‘ynaladigan basketbol, turli mamlakatlarda keng tarqalgan sport turlaridan biridir. Ushbu sport turi jismoniy imkoniyatlari cheklangan odamlar uchun jismoniy faoliyat va jamoaviy sport bilan shug‘ullanish imkoniyatini taqdim etadi. Va eng asosiysi jismoniy imkoniyati cheklangan insonlar uchu realibitatsiya vositasi sifatid hizmat qiladi. 0https://scientific-jl.com/luch/ 4 2 5 Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025 Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol musobaqalari asosan nisbatan bir xil jismoniy imkoniyatlari cheklangan darajasiga ega bo‘lgan sportchilar o‘rtasida o‘tkaziladi va o‘yin qoidalari ham shunga moslashgan. Masalan, sportchilar maxsus ishlab chiqilgan nayzaklar (kolaska) da o‘ynaydilar, bu esa tezlik va manevr qobiliyatini oshiradi. Dunyo bo‘ylab aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning ommabopligi so‘nggi yillarda o‘sib bormoqda. Xususan, Paralimpiya o‘yinlari kabi yirik xalqaro turnirlarda aravachalarda o‘ynaladigan basketbol eng ko‘p diqqat qaratiladigan sport turlaridan biri hisoblanadi. Statistik ma'lumotlarga kelsak, aravachalarda o‘ynaladigan basketbol bo‘yicha aniq raqamlar mamlakatdan mamlakatga farq qiladi, lekin sportning o‘sish tendentsiyalari ko‘plab mamlakatlarda ijobiy ko‘rsatkichlarni namoyish etadi. Misol uchun, AQSh, Buyuk Britaniya va Avstraliyada aravachalarda o‘ynaladigan basketbol klublari soni va bu sport turiga qiziqish doimiy ravishda oshib bormoqda. Mavzu yuzasidan adabiyotlar tahlili. Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning tarixi 1940-yillarga borib taqaladi. Ikkinchi Jahon urushidan keyin, jismoniy imkoniyatlari cheklangan veteranlar uchun reabilitatsiya vositasi sifatida sport turlari rivojlantirila boshlandi. 1944-yilda Angliyada doktor Ludwig Guttmann Stoke Mandeville kasalxonasida nogiron sportchilar uchun sportni joriy etdi, bu esa keyinchalik Paralimpiya harakatining tug'ilishiga sabab bo‘ldi. 1946- yilda AQShda Pioneers Wheelchair Basketball Team tashkil etildi, va bu sport turi tez orada boshqa mamlakatlarga ham tarqaldi[1]. 1960-yilda Rimda bo‘lib o‘tgan birinchi Paralimpiya o‘yinlarida aravachalarda o‘ynaladigan basketbol dasturga kiritildi va shundan beri bu sport turi Paralimpiya o‘yinlarining asosiy qismiga aylandi[3]. Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol qoidalari FIBA (Xalqaro Basketbol Federatsiyasi) qoidalariga asoslanadi, biroq jismoniy imkoniyatlari cheklangan 0https://scientific-jl.com/luch/ 4 2 6 Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025 shaxslarning ehtiyojlariga moslashtirilgan. O‘yin maydoni, to‘p va savatcha o‘lchamlari an'anaviy basketbolnikiga o‘xshash. O‘yinchilar maxsus ishlab chiqilgan nayzaklarda (kolaskalarda) harakatlanadi. Har bir o‘yinchi o‘zining jismoniy imkoniyatlariga qarab tasniflanadi va har bir jamoaning umumiy balli belgilangan chegaralardan oshmasligi kerak. Masalan, eng yuqori darajadagi o‘yinchi 4,5 ball, eng past darajadagi o‘yinchi esa 1 ball bilan baholanadi, va jamoaning umumiy balli 14 dan oshmasligi kerak. Bu qoidalar o‘yinlarning adolatli o‘tishini ta'minlash uchun mo‘ljallangan(1-jadval). Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol bo‘yicha jamoalar dunyo bo‘ylab mavjud bo‘lib, ular milliy va xalqaro darajada musobaqalarda qatnashadi. Misol uchun, AQShda National Wheelchair Basketball Association (NWBA) 1949-yilda tashkil etilgan va hozirda yuzlab jamoalar va minglab o‘yinchilarni o‘z ichiga oladi. Buyuk Britaniyada British Wheelchair Basketball (BWB) 1974-yilda tashkil etilgan va bu sport turi mamlakat bo‘ylab keng tarqalgan. Yirik jamoalar orasida Almanya, Avstraliya, Kanada va Yaponiya jamoalari ham mavjud. Bu sportchilar va jamoalar turli xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyat qozonib kelmoqda[2]. Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol jismoniy imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun muhim jismoniy va psixologik foyda keltiradi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, bu sport turida qatnashish jismoniy holatni yaxshilash, o‘z-o‘ziga ishonchni oshirish va ijtimoiy integratsiyani kuchaytirishga yordam beradi. Davlat va xususiy tashkilotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlash muhim rol o‘ynaydi. Masalan, AQShning Veteran Af