MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNI JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Mazkur maqolada maktab yoshidagi bolalarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Bolalarning kuch, tezlik, chaqqonlik, bardoshlilik va moslashuvchanlik kabi asosiy jismoniy sifatlari har tomonlama tahlil qilinib, ularni rivojlantirishning samarali usullari, pedagogik yondashuvlar, sport o‘yinlari va texnologiyalar asosida tashkil etish yo‘llari bayon etilgan. Shuningdek, ota-onalar va pedagoglarning hamkorligi, psixologik va ijtimoiy omillarning ahamiyati, jismoniy faollikning bolalar sog‘lig‘i va o‘quv muvaffaqiyatiga ta’siri ilmiy asoslangan holda ko‘rib chiqilgan. Maqola umumiy o‘rta ta’lim maktablarida jismoniy tarbiya jarayonini takomillashtirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: maktab yoshidagi bolalar, jismoniy sifatlar, kuch, tezlik, chaqqonlik, moslashuvchanlik, bardoshlilik, jismoniy tarbiya, sog‘lom turmush tarzi, sport o‘yinlari, pedagogik yondashuv, rivojlantirish usullari. Bugungi kunda yosh avlodni har tomonlama rivojlantirish, ayniqsa, ularning sog‘lom va jismonan barkamol bo‘lib ulg‘ayishlarini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jismoniy tarbiya va sport orqali maktab yoshidagi bolalarni sog‘lomlashtirish, ularning harakat faoliyatini yaxshilash va asosiy jismoniy sifatlarini rivojlantirish pedagogik jarayonning ajralmas qismidir. Maktab yoshidagi bolalarda jismoniy sifatlarni shakllantirish ularning sog‘lom o‘sishini, harakat koordinatsiyasini, diqqat-e’tiborini, ijtimoiy moslashuvchanligini va o‘quv faoliyatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Aynan shu yoshda bola organizmi faol rivojlanish bosqichida bo‘lganligi sababli, bu davrda to‘g‘ri yondashuv bilan jismoniy mashqlarni tashkil qilish katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada maktab yoshidagi bolalarning jismoniy sifatlarini aniqlash, ularni rivojlantirish usullari, ta’lim-tarbiya jarayonida jismoniy tarbiya darslarining tutgan o‘rni, sport o‘yinlari va texnologiyalar yordamida salomatlikni mustahkamlash yo‘llari keng yoritiladi. Maktab yoshidagi davr – bu bolaning hayotidagi muhim bosqich bo‘lib, organizmning jadal o‘sishi, nerv tizimining takomillashuvi va harakat ko‘nikmalarining shakllanishi bilan ajralib turadi. Bu davr asosan 6 yoshdan 12–13 yoshgacha bo‘lgan oraliqni qamrab oladi va bu bosqichda bolalarning jismoniy faolligi yuqori bo‘ladi. Ushbu yoshdagi bolalar quyidagi jismoniy rivojlanish xususiyatlariga ega: • Suyak va mushak tizimi faol rivojlanadi. Bu davrda suyaklar tez o‘sadi, ammo hali mo‘rt bo‘lib, yuklamalarni to‘g‘ri taqsimlash talab qilinadi. • Mushaklar kuchi ortadi, lekin mushak massasi hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. • Koordinatsiya va muvozanat hislari rivojlanadi. Harakatlar aniqroq, ritmli va maqsadga yo‘naltirilgan bo‘ladi. 1 76 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ • Asab tizimi sezgir, ya’ni jismoniy yuklamalarga nisbatan bolalar tez charchaydi, ammo tez tiklanadi. • Psixologik o‘sish ham jismoniy rivojlanish bilan chambarchas bog‘liq. O‘ziga bo‘lgan ishonch, ijtimoiy faollik va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiya jismoniy faollik orqali mustahkamlanadi. Bu yoshda bolaning to‘g‘ri jismoniy rivojlanishi uchun quyidagi omillar muhim hisoblanadi: • Har kuni yetarlicha harakat faoliyati (kamida 60 daqiqa) • Sog‘lom ovqatlanish • Yaxshi uyqu rejimi • Muntazam jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari • Pedagog va ota-onalarning doimiy nazorati Ushbu omillar maktab yoshidagi bolalarda har xil jismoniy sifatlarning rivojlanishiga zamin yaratadi. Jismoniy sifatlar — bu insonning harakat faoliyatidagi asosiy komponentlar bo‘lib, ular orqali organizmning tayyorlik darajasi aniqlanadi. Pedagogik nazariyada jismoniy sifatlar quyidagilarga bo‘linadi: 1. Kuch – mushaklarning qarshilikni yengib o‘tish yoki qarshilik ko‘rsatish qobiliyati. 2. Tezlik – harakatni iloji boricha qisqa vaqt ichida bajarish qobiliyati. 3. Chaqqonlik – harakatlarni tez va aniq bajarish, yo‘nalishni o‘zgartirish qobiliyati. 4. Moslashuvchanlik – tana bo‘g‘imlarining harakat amplitudasini kengaytirish qobiliyati. 5. Bardoshlilik – jismoniy yuklamalarga uzoq vaqt bardosh bera olish qobiliyati. Har bir jismoniy sifat bolaning umumiy jismoniy holatiga bevosita ta’sir qiladi. Bu sifatlar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni birgalikda va tizimli ravishda rivojlantirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Kuch – bu mushaklarning qisqarishi natijasida yuzaga keladigan harakat energiyasidir. Maktab yoshidagi bolalarda kuch sifatini ortiqcha yuklamalarsiz, asta-sekinlik bilan rivojlantirish zarur. Rivojlantirish usullari: • Oddiy og‘irliklarsiz bajariladigan mashqlar: o‘z tana vaznida bajariladigan mashqlar (otish-tushish, cho‘zilish, sakrash). • To‘siqlardan o‘tish, og‘irliksiz tosh ko‘tarish o‘yinlari. • Juftlikda bajariladigan mashqlar (itargancha yurish, arqon tortish). • Sport o‘yinlarida faol ishtirok (futbol, voleybol, gimnastika elementlari). Kuch mashqlari haftasiga 2–3 marta, tana harorati ko