TIBBIY XIZMATLAR MARKETINGI FANINING O‘QITISHDA BOZOR FAOLIYATIDAGI TIJORATLASHTIRISHNING AHAMIYATI

Аннотация

Tijoratlashtirish aslida mulkchilik (innovatsiya) ob’ektini savdo orqali foydaga aylantirish jarayoni. Yoki tijoratlashtirish deganda uni sotishdan yoki o‘zi ishlab chiqarishida ishlatishdan daromad olish tushuniladi. Shuningdek, ular tijoratlashtirishni ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalar natijalarini o‘z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantirish jarayoni deb ta’riflaydilar. Boshqacha qilib aytganda, tijoratlashtirishni innovatsion mahsulotlarni bozorga chiqarish jarayoni deb tasavvur qilish mumkin. Kalit so‘zlar: tijoratlashtirish, marketing xizmati, bozor iqtisodiyoti, Tijoratlashtirish bir nechta ketma-ket bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Birinchi bosqichda, agar kompaniya bir nechta innovatsion mahsulotlarni ishlab chiqarayotgan bo‘lsa, u bozorga olib chiqish uchun eng foydali bo‘lganlarni baholashi va tanlashi lozim. Baholash ekspertiza shaklida ma’lum mezonlarga muvofiq amalga oshirilishi kerak: innovatsion mahsulotning potentsiali, ushbu mahsulotga jamiyatdagi talab, potentsial xaridorning (ma’lum bozor segmentida) mahsulotga bo‘lgan talabi, mahsulotni sotishdan kelib chiqadigan potentsial iqtisodiy samaradorlik ya’ni sof joriy qiymat, ichki rentabellik darajasi, qoplash muddati inobatga olish lozimdur. Tijoratlashtirish jarayonining ikkinchi bosqichi zarur mablag‘larni ishlab chiqarishdir. Bir nechta innovatsion korxonalarda ishlanmalarni mustaqil ravishda moliyalashtirish uchun yetarli mablag‘ mavjud bo‘lganligi sababli, ushbu bosqichda korxonaning asosiy vazifasi investorni jalb qilish talab etiladi. https://scientific-jl.com/luch/ 8 1 Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025 Uchinchi bosqichda yaratilgan yangilikka bo‘lgan huquqlar jarayonning barcha ishtirokchilari o‘rtasida taqsimlanishi bilan mustahkamlanadi. Va nihoyat, tijoratlashtirishning to‘rtinchi va oxirgi bosqichi, agar kerak bo‘lsa, uni yanada takomillashtirish bilan yangilik ishlab chiqarishni tashkil etishni yoki uni ishlab chiqarish jarayoniga kiritishni o‘z ichiga olishi lozim. Innovatsion korxonalar tijoratlashtirish jarayonining yagona ishtirokchilari xisoblanmaydi. Umuman olganda, innovatsion mahsulotlarni tijoratlashtirish jarayonining barcha ishtirokchilarini ikkita toifaga bo‘lish mumkin – innovatsiyalarni ishlab chiquvchilar va ularning xaridorlari (investorlar). Innovatsiyalarni tijoratlashtirish - bu muvaffaqiyatli bo‘lsa, kelgusi daromadlarda ishtirok etish asosida ushbu yangilikni amalga oshirish bo‘yicha faoliyatni moliyalashtirishga investorlarni jalb qilish. Shu bilan birga, innovatsion loyihani bozorga chiqarish jarayoni innovatsion faoliyatning asosiy bosqichlaridan bir xisoblanadi. Innovatsion loyihani bozorga chiqarish jarayoni bir necha bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 1. Agar korxonada bir nechta loyihalar mavjud bo‘lsa, unda bozorga kirish uchun tijorat salohiyatiga va rivojlanishga tayyorligi yuqori bo‘lgan loyihalarni tanlash lozim. 2. Pul mablag‘larini shakllantirish. Odatda kompaniyada o‘z mablag‘lari yo‘q yoki yetarli bo‘lmasa, bunday holda, investorlarni jalb qilish lozim. 3. Loyihaga huquqlarni berish va ishtirokchilar o‘rtasida tarqatish kerakligi. 4. Innovatsiyalarni ishlab chiqarish jarayoniga kiritish yoki agar kerak bo‘lsa, keyinchalik qayta ko‘rib chiqish bilan yangilik ishlab chiqarishni tashkil etish muhimdur. Innovatsiyalarni ishlab chiquvchilarga quyidagilar kiradi - tadqiqot institutlari - hozirgi paytda tijoratlashtirish jarayonining eng muvaffaqiyatli va jadal rivojlanayotgan ishtirokchilaridan biri bo‘lib, juda ko‘p sonli istiqbolli ishlanmalar mavjud. Bu yerda tijoratlashtirish jarayoni https://scientific-jl.com/luch/ 8 2 Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025 institutning o‘zi emas, balki uning egasi (rivojlanish buyurtmachisi) - davlat, yirik firma, xususiy investor tomonidan amalga oshiriladi; - kichik va o‘rta korxonalar, shuningdek, tadqiqot institutlaridan farqli o‘laroq, mustaqil ravishda (yoki vositachilar orqali) amalga oshiradigan tijoratlashtirish jarayonining tez rivojlanayotgan ishtirokchisidir; - ixtirochilar va yakka ixtirochilar jamoalari - asosan ilmiy tadqiqot institutlari yoki korxonalardan “ajratilgan” yosh olimlardan iborat. Ular ko‘pincha ko‘plab ishlanmalarni boshdan kechirishadi, ammo ularni bozorda ishlatishga qodir emaslar. Innovatsiyalarni xaridorlari (investorlar) quyidagilarni o‘z ichiga oladi: - davlat mablag‘lari va dasturlari - dunyoning barcha rivojlangan mamlakatlarida qo‘llaniladi va innovatsiyalarni ishlab chiquvchilarni moliyaviy, axborot va boshqa manbalar bilan ta’minlashga, shuningdek ishlanmalarning tijoratlashtirishiga ko‘maklashishga mo‘ljallangan; - nodavlat fondlari, grantlar va dasturlar - davlat xizmatlari kabi bir xil xizmatlarni taqdim etadi; - venchur fondlari va “biznes farishtalari” - investitsiyalarni qaytarish yoki kapitaldagi ulush evaziga yoki yaratilgan yangilikka bo‘lgan huquqlarni berish evaziga innovatsiyalarni ishlab chiquvchilarga katta moliyaviy yordam ko‘rsatadilar; - yirik va o‘rta firmalar - yangiliklarni yaratish va ilgari surish yoki ula